fonto: Scienca Revuo, 1978 n-ro 133,
artikolo 1863 (PDF); redaktita teksto
laŭ permeso: CC BY-ND 4.0
Vortoj de la tradukinto
La sekvantaj paĝoj estas grandparte traduko de du ĉapitroj el la usona libreto “Intel 8080 Microcomputer Systems User’s Manual”, eldonita en septembro 1975, pri kiu ne ekzistas kopirajtoj. La paĝoj konsistigas la ĉefan parton de enkonduko al la kompreno de funkciado kaj utiligo de la fama konata mikroprilaborilo INTEL 8080.
Mi laboras ankaŭ pri konekto al komputoraj retoj per la proceduro X25, precipe pri la franca, pakkomuta reto TRANSPAC.
Ĉiuj kritikoj kaj rimarkigoj estas bonvenaj. Bonvolu sendi ĉiujn poŝtaĵojn al la adreso de mia oficejo:
Christian Bertin, inĝeniero C.C.E.T.T., departemento RSI 2, rue de la Mabilais, B.P. 1266 35013 Rennes Cedex, Francio
Tiu ĉapitro prezentas iujn bazajn komputajn konceptojn. Ĝi havigas foninformojn kaj difinojn, kiuj estos utilaj en la postaj ĉapitroj de la manlibro. Tiuj, kiuj jam familiariĝis pri komputoroj, povas preterlasi ĝin.
Tipa karaktra komputoro konsistas el:
La storon oni utiligas por stori instrukciojn, koditajn partojn de informo, kiuj regas la aktivojn de CPU, kaj datumojn, la koditajn partojn de informo, kiuj estas prilaborataj de la CPU. Programo estas grupo da logike ligitaj instrukcioj, storita en la storo. CPU legas ĉiun instrukcion el la storo laŭ logike determinita sekvenco kaj uzas ĝin por startigi prilaborajn agojn. Se la programsekvenco estas kohera kaj logika, la efektivigo de la programo produktos kompreneblajn kaj utilajn rezultojn.
La storon oni utiligas ankaŭ por stori la datumojn manipulotajn same kiel la instrukciojn, kiuj regos tiun manipuladon. Oni devas organizi la programon tiel, ke CPU ne legu neinstrukcian vorton, kiam ĝi atendas instrukcion. CPU kapablas rapide atingi iun ajn datumon, storitan en la storo; sed ofte la storo ne estas sufiĉe vasta, por ke oni povu stori la tutan datumaron necesan por aparta laboro. Oni povas solvi la problemon provizante la komputoron per unu aŭ pliaj enigpordoj. CPU kapablas adresi tiujn pordojn kaj enirigi la tiean datumon. La aldono de enigpordoj ebligas al la komputoro ricevi informojn el eksteraj ekipaĵoj (trubendlegilo aŭ fleksebla disko) laŭ rapidoj kaj kvantoj.
Komputoro bezonas ankaŭ unu aŭ pliajn eligpordojn, kiuj ebligas al CPU transdoni la rezultojn de sia prilaboro al la ekstera mondo. La eligaĵo povas iri al vidigilo por uzo fare de homa funkciigisto, al periferia aparato, kiu produktas “firman kopiaĵon”, ekz. al linipresilo, al periferia storaparato, kia estas supladiska ilo, aŭ la eligaĵo povas konsistigi prilaboro-regajn signalojn, kiuj regas la funkciadon de alia sistemo, ekz. de aŭtomata muntlinio. Same kiel enigpordojn, ankaŭ eligpordojn oni povas adresi. La kunaj enigkaj eligpordoj ebligas komunikadon de la prilaborilo kun la ekstera mondo.
CPU unuigas la sistemon. Ĝi regas la funkciojn, efektivigatajn de la aliaj komponaĵoj. CPU devas kapabli legi instrukciojn el la storo, analizi iliajn duumajn enhavojn kaj efektivigi ilin. Ĝi devas kapabli ankaŭ adresi storon kaj enig/eligpordojn, kiam tio estas necesa por la efektivigo de la instrukcioj, Krome, CPU devus kapabli identigi kaj respondi iujn eksterajn regsignalojn, kiaj estas INTERROMP- kaj ATEND-petoj. La funkciaj unuoj en CPU, kiuj ebligas al ĝi efektivigi la funkciojn, estas priskribitaj ĉi-sube.
Tipa centra prilabora unuo (CPU) konsistas el la interligitaj funkciaj unuoj:
Registrumoj estas portempe storaj unuoj en CPU. Iuj registrumoj, kiaj estas la instrukcimontrilo kaj la instrukciregistrumo, havas specialan utilon. Aliaj registrumoj, ekz. la akumulatoro, estas por uzo multe pli ĝenerala.
La akumulatoro kutime enhavas unu el la operandoj manipulotaj de ALU. Unu tipa instrukcio ordonas al ALU adicii enhavon de iu alia registrumo kun enhavo de la akumulatoro kaj stori la rezulton en la akumulatoron mem. Ĝenerale la akumulatoro estas kaj la fontregistrumo (operando) kaj la celregistrumo (rezulto).
CPU ofte inkludas nombron da pliaj ĝeneralcelaj registrumoj, kiuj povas utili por stori operandojn aŭ provizoran datumon. La havo de ĝeneralcelaj registrumoj forigas la neceson dudirekte movi provizorajn rezultojn inter la storo kaj la akumulatoro, tiel pligrandigante la prilaborajn rapidon kaj efikon.
La instrukciojn, kiuj konsistigas programon, oni storas en la sistemstoron. La centra prilaborilo adresas enhavon de la storo por determini la taŭgan agon. Tio signifas, ke la prilaboro devas koni la storeron, kiu enhavas la postan instrukcion.
Ĉiuj storeroj estas numeritaj por distingi unujn de la aliaj. La numero, kiu identigas storeron, estas nomata ĝia adreso.
La prilaborilo prizorgas registrumon, kiu enhavas la adreson de la posta programinstrukcio. Tiu registrumo estas nomata instrukcimontrilo. La prilaborilo aktualigas la instukcimontrilon aldonante “1” al la registrumo ĉiufoje, kiam ĝi legas instrukcion. Tiel la instrukcimontrilo ĉiam estas aktuala (indikanta postan instrukcion).
La programisto do storas siajn instrukciojn en numere apudajn adresojn tiel, ke la malplej altaj adresoj enhavas la unuajn instrukciojn efektivigotajn, kaj la plej altaj adresoj enhavas la plej postajn. La programisto rajtas malobei tiun paŝpostpaŝan regulon nur tiam, kiam instrukcio en storero estas saltinstrukcio al alia storero,
Saltinstrukcio enhavas adreson de instrukcio, kiu estas efektivigota tuj post tiu saltinstrukcio. La tuj postan instrukcion oni rajtas stori en iun ajn storeron, la programita salto indikas ĝian ekzaktan adreson. Dum la efektivigo de la saltinstrukcio la prilaborilo anstataŭigos la enhavon de sia instrukcimontrilo per la adreso indikita de la salto. Tiel la logika daŭro de la programo konserviĝas.
Speciala speco de programsalto okazas, kiam la storita programo vokas subrutinon. En tiu speco de salto oni postulas de la prilaborilo memori enhavon de la instrukcimontrilo en la momento de la salt-okazo. Tio ebligas al la prilaborilo daŭrigi la efektivigon de la ĉefa programo, kiam ĝi ĝisfine efektivigas la lastan instrukcion de la subrutino.
Subrutino estas programo en programo. Kutime ĝi estas ĝeneralcele instrukcisekvenco, kiu povas esti ripete efektivigata dum la ĉefa programo. Rutinaj programoj, kiuj kalkulas la potencon je du, la sinuson aŭ la logaritmon de programvariablo, estas bonaj ekzemploj de funkcioj ofte skribitaj kiel subrutinoj. Aliaj ekzemploj povas esti programoj konceptitaj por enigi aŭ eligi datumojn de aŭ al apartaj periferiaj aparatoj.
La prilaborilo, laŭ speciala maniero, administras subrutinojn por certigi ordan reiron al la ĉefa programo, Kiam la prilaborilo legis vokinstrukcion, ĝi krementas la instrukcimontrilon (kiel kutime), kaj storas ties enhavon en rezervitan stor-areon nomatan stako. La stako tiel savas la adreson de la instrukcio, efektivigota post kompleta efektivigo de la subrutino. Poste la prilaborilo movas la adreson, indikitan en la voko, en sian instrukcimontrilon. La poste legota instrukcio do estos la unua paŝo de la subrutino.
La lasta instrukcio en ĉiuj subrutinoj estas reiro. Tia instrukcio ne bezonas indiki adreson. Kiam prilaborilo legas reir-instrukcion, ĝi nur anstataŭigas la nunan enhavon de la instrukcimontrilo per adreso, storita ĉe la stakosupro. Tio ebligas al la prilaborilo, daŭrigi la efektivigon de la vokinta programo ĉe la punkto, kiu tuj sekvas la originan vokinstrukcion.
Subrutinoj ofte estas ŝtuparaj; tio signifas, ke subrutino Kelkfoje vokas alian, duan subrutinon. Tiu dua povas voki trian kaj tiel plu. Tio estas vere akceptebla, se la prilaborilo posedas sufiĉan kapaciton por stori la necesajn reir-adresojn kaj proviĝis per logiko por tion fari. Alidirate, la maksimuma profundo de la ŝtuparo determiniĝas per la profundo de la stako mem. Se la stako disponas pri loko por stori tri reir-adresojn, do tri niveloj da subrutinoj estas akcepteblaj.
Prilaboriloj diversmaniere administras stakojn. Iuj posedas eblon por storadi reir-adresojn interne de la prilaborilo mem. Aliaj prilaboriloj utiligas rezervitan areon de ekstera storo kiel stakon kaj simple prizorgas montrilan registrumon, kiu enhavas la adreson de la plej freŝdata staken-movo. La ekstera stato principe ebligas senliman subrutinŝtuparon. Plie se la prilaborilo disponas pri instrukcioj, kiuj ebligas puŝi aŭ tiri la enhavon de la akumulatoro, aŭ de aliaj ĝeneralcelaj registrumoj, en la stakon aŭ el la stako laŭ la adreso, storita en la stakmontrilo, tiam la prilaboro kun plurnivelaj interrompoj (priskribota en ĉi tiu ĉapitro) estas ebla. La prilaborilan staton (t.s. la enhavojn de ĉiuj registrumoj) oni povas savi en la stakon, kiam interrompo akceptiĝas, kaj poste restarigi ĝin, kiam la interrompo ĝisfine serviĝis. La eblo savi la prilaborilan staton en ĉiu momento estas disponebla, eĉ se la interrompserva programo mem estas interrompata.
Ĉiu komputoro havas vortlongon, kiu karakterizas tiun maŝinon. Komputoro-vortlongon oni kutime determinas per la amplekso de ĝiaj internaj storeroj kaj interkonektaj kanaloj (nomataj buso). Ekzemple komputoro, kies registrumoj kaj busoj kapablas stori kaj transmovi ok bitojn da informo, havas karakterizan vortlongon de ok bitoj kaj nomiĝas okbita paralela prilaborilo. La okbita paralela prilaborilo ĝenerale plej efikas, utiligante okbitajn duumajn kampojn, kaj la storo asociita al tia prilaborilo estas organizita por stori ok bitojn en ĉiun adreseblan storeron. Datumoj kaj instrukcioj estas storataj kiel okbitaj duumaj nombroj aŭ kiel nombroj, kiuj estas entjeraj obloj de ok bitoj: 16 bitoj, 24 bitoj k.t.p. Tiu karakteriza okbita kampo estas ofte nomata okbito.
Ĉiu operacio, kiun prilaborilo kapablas efektivigi, estas identigita kiel unika okbito de datumo, konata kiel instrukcikodo aŭ operacikodo. Okbita vorto, uzala kiel instrukcikodo, permesas distingon inter 256 eblaj agoj, kio estas pli ol sufiĉa por la plimulto de la prilaboriloj. La prilaborilo legas instrukcion laŭ du apartaj operacioj. Unue la prilaborilo transmovas la adreson el sia instrukcimontrilo al la storo, due la storo resendas la adresitan okbiton al la prilaborilo. CPU storas tiun instrukciokbiton en registrumon, nomatan la instrukciregistrumo kaj uzas ĝin por regi la agojn dum la resto de la instrukcia efektivigo.
La meĥanismo, laŭ kiu la prilaborilo tradukas instrukcikodon en specifajn agojn, postulas pli detalan priskribon, ol permesas la ĉi tie disponebla loko. Tamen la koncepto devus esti intuicie klara al ĉiu logikplanisto. La okbitojn, storitajn en la instrukciregistrumon, oni povas malkodi kaj utiligi por selekte aktivigi unu el pluraj eliglineoj, en tiu okazo el ĝis 256 lineoj. Ĉiu lineo prezentas aron de agoj, asociitaj al efektivigo de unu aparta instrukcikodo. La aktivan lineon oni povas kombini kun selektitaj tempantaj pulsoj por estigi elektrajn signalojn, kiuj do povas utili por iniciati specifajn agojn. La tradukon de kodo en agon realigas la instrukci-malkodilo kaj la asociita regcirkvitaro.
La okbita instrukcikodo ofte sufiĉas por specifi apartan prilaboran agon. Tamen kelkfoje la efektivigo de instrukcio postulas pli da informo, ol okbitoj povas enteni.
Ekzemplo de tio estas instrukcio, kiu adresas storeron. La baza instrukcikodo identigas la efektivigotan operacion, sed ne kapablas specifi ankaŭ la celadreson. En tia okazo estas necesa du- aŭ tri-okbita instrukcio. Sinsekvaj instrukci-okbitoj estas storitaj en sinsekvajn storerojn kaj la prilaborilo efektivigas du aŭ tri sinsekvajn legojn por havi la tutan instrukcion. La unuan okbiton, prenitan el la storo, oni lokas en la prilaborilan instrukciregistrumon kaj la postaj okbitoj eniras portempen storon; poste la prilaborilo daŭrigas la efektivigan fazon. Okaze de tia instrukckio oni parolas pri variablo-longo.
CPU povas utiligi registrumon aŭ registrumparon por enteni adreson de storero, kiun oni adresos. Se la adresregistrumo estas programebla (t.e., se ekzistas instrukcioj por ebligi al programisto modifi la enhavon de la registrumo), la programo povas konsistigi adreson en la adresregistrumon antaŭ ol efektivigi storcelantan instrukcion (instrukcio, kiu legas datumon el la storo, skribas datumon en la storon, aŭ operacias pri storita datumo).
Ĉiuj prilaboriloj enhavas artimetikan/logikan unuon, kiun oni ofte nomas nur ALU. ALU, kiel implicas ĝia nomo, estas parto de CPU kaj la ilo, kiu efektivigas aritmetikajn kaj logikajn operaciojn pri duumaj datumoj.
ALU devas enhavi adiciilon, kiu kapablas kombini la enhavojn de du registrumoj laŭ la logiko de la dubaza aritmetiko.
Tio permesas al la prilaborilo efektivigi aritmetikajn manipuladojn pri datumoj, kiujn ĝi prenas el la storo kaj el siaj aliaj enirejoj.
Utiligante nur la bazan adiciilon, sperta programisto kapablas skribi programojn, kiuj subtrahos, multiplikos kaj dividos, donante al la maŝino kompletajn aritmetikajn kapablojn. Tamen, praktike pli multaj ALUoj provizas aliajn enigitajn funkciojn, inklude peraparatan subtrahon, Boole-logikajn operaciojn kaj paŝigokapablojn.
ALU enhavas flagbitojn, kiuj spegulas iujn eventojn aŭ apartaĵojn, okazantajn en aritmetikaj kaj logikaj manipuladoj. Tial flagoj inkludas kromon, nulon, signon kaj parecon. Eblas programi saltojn, kiujn kondiĉos la stato de unu aŭ pluraj flagoj. Tiel ekzemple, la programo povas esti planita por salti al speciala rutina programo, se la krombito staras post adiciinstrukcio.
La regcirkvitaro estas la ĉefa funkciunuo en CPU. Uzante horloĝajn signalojn, la regcirkvitaro prizorgas la taŭgan sinsekvon de la eventoj, postulataj de ĉiu prilabora tasko. Leginte kaj malkodinte instrukcion, la regcirkvitaro eligas la adekvatajn signalojn (al unuoj de CPU aŭ internaj aŭ eksteraj por iniciati la taŭgan prilaboran agon. La regcirkvitaro ofte kapablas respondi al eksteraj signaloj, kiaj estas interrompo aŭ atendopeto. Interrompopeto estigas portempan ĉeson de la efektivigo de la ĉefa programo fare de la regcirkvitaro, salton al speciala rutina programo por servi la interrompi[n]tan aparaton, kaj poste reiron al la ĉefa programo. Atendopeto ofte devenas de stora aŭ eniga/eliga elemento, kiu operacias malpli rapide ol CPU. La regcirkvitaro atendigos CPUon ĝis kiam la storo aŭ la eniga/eliga pordo estos preta pri la datumo.
Iuj operacioj estas bazaj por multaj komputoroj. Klara kompreno de tiuj bazaj operacioj estas necesa antaŭ ekzameno de la specifaj operacioj de aparta komputoro.
La agadoj de komputoro estas ciklecaj. La prilaborilo legas instrukcion, efektivigas la postulatajn operaciojn, legas la postan instrukcion kaj tiel plu. Tiu orda sinsekvo de eventoj postulas precizan tempadon kaj CPU do bezonas libermovan oscilan horloĝon, kiu provizas referencon por ĉiuj prilaborilaj agoj. La duaĵo: lego kaj efektivigo de nur unu instrukcio estas nomata instrukciciklo. La parto de ciklo, asociita al klare difinita ago, estas nomata stadio. Kaj la intervalon inter pulsoj de tempada oscililo oni nomas horloĝperiodo. Ĝenerale unu aŭ pluraj horlogperiodoj estas necesaj por la etektiviĝo de stadio kaj pluraj stadioj estas en unu ciklo.
La unua(j) stadio(j) de ĉiu instrukciciklo estas uzata(j) por legi la postan instrukcion. CPU eligas legsignalon kaj la enhavo de la instrukcimontrilo estas sendata al la storo, kiu respondas resendante la postan instrukcivorton La unua okbito de la instrukcio eniras la instrukciregistrumon. Se la instrukcio konsistas el pli ol unu okbito, pliaj stadioj estas necesaj por havi ĉiujn okbitojn de la instrukcio. Kiam la tuta instrukcio estas en CPU, la instrukcimontrilon oni krementas (preparo por la posta instrukcilego) kaj oni malkodas la instrukcion. La operacio indikata de la instrukcio estas efektivigota dum la restaj stadioj de la instrukciciklo. La instrukcio povas postuli storlegon aŭ -skribon, enigon aŭ eligon kaj/aŭ internan CPU-operacion (ekz. in terregistruma movo aŭ registrum-adicia operacio)
Instrukcilego estas nur speciala storlega operacio, kiu movas la instrukcion en la CPUan instrukciregistrumon, La legita instrukcio tiam povas postuli datumlegon el la storo al CPU. CPU denove eligas legsignalon kaj sendas la ĝustan storadreson, la storo respondas, resendante la petitan vorton, La ricevita datumo eniras la akumulatoron aŭ unu el la aliaj ĝeneralcelaj registrumoj (ne la instrukciregistrumon).
La storskriba operacio similas la storlegan, escepte pri la direkto de la datumomovo. CPU eligas skribsignalon, sendas la ĝustan storadreson, kaj tiam sendas la datumvorton skribotan en la adresitan storeron
Kiel antaŭdirite, la agoj de la prilaborilo estas tempataj de mastra horloĝoscililo. La horloĝperiodo determinas la tempadon de ĉiuj prilaboraj agoj. Tamen la rapido de la prilaborila ciklo limiĝas pro la stora legotempo. Post la sendo de la leg-adreso al la storo fare de la prilaborilo, ĝi devas atendi ĝis la respondo de la storo. Pli multaj storoj kapablas respondi multe pli rapide ol la laborciklo daŭras. Tamen kelkaj ne kapablas doni la adresitan okbiton antaŭ la minimuma tempo, indikata de la prilaborila horloĝo.
Prilaborilo do devus enhavi sinĥronigilon, kiu ebligus al la storo peti atendostadion. Kiam la storo ricevas validigitan leg- aŭ skribsignalon, ĝi metas petsignalon al la prilaborila enirejo PRETA, estigante provizoran paŭzon de CPU. Post la tempo necesa por respondi, la storo liberigas la prilaborilan enirejon PRETA kaj la instrukciciklo redaŭras.
Enigaj kaj eligaj operacioj similas al la storlegaj aŭ storskribaj operacioj, sed en tia okazo, periferia eniga/eliga aparato estas adresata anstataŭ storero, CPU eligas la taŭgan enigan aŭ eligan regsignalon, sendas la ĝustan aparatadreson kaj ricevas la eniran datumon, aŭ sendas la eliran,
Datumo povas eniri aŭ eliri laŭ paralela aŭ seria formo. Ĉiu datumo en karaktra komputoro estas prezentata laŭ duume kodita formo. Duuma datumvorto konsistas el bitaro, ĉiu bito estas aŭ unu aŭ nulo. Paralela enigo/eligo estas movo de ĉiuj vortbitoj samtempe, po unu bito laŭ unu drato. Seria enigo/eligo estas movo de unu bito post la alia laŭ nur unu drato. Kompreneble, la seria enigo/eligo estas multe malpli rapida, sed postulas ege malpli da materialo ol la paralela enigo/eligo.
Interrompaj kapabloj ekzistas en multaj centraj prilaboriloj kiel rimedoj por plibonigi la prilaborilan efikon. Konsideru la okazon de komputoro, kiu prilaboras grandan kvanton da datumoj, kies partoj devos eliri al presilo. CPU kapablas eligi datuman okbiton en nur unu maŝinciklo, sed la presilo bezonas multajn maŝinciklojn por presi la karaktron, specifatan de la datuma okbito. CPU povus atendi, farante nenion, ĝis kiam la presilo estos preta akcepti la sekvantan datuman okbiton. Se en la komputoro estas disponebla la interrompa kapablo, CPU povas eligi okbiton kaj poste daŭrigi la datumprilaboron. Kiam la presilo estos preta akcepti la sekvantan okbiton, ĝi povus peti interrompon. Kiam CPU kvitancas la interrompon, ĝi haltigas la efektivigon de la ĉefa programo kaj aŭtomate aktivigas la subrutinon, kiu elirigos la sekvantan okbiton. Post la okbita elirigo, CPU daŭrigas la efektivigon de la ĉefa programo. Notu, ke tio principe similas al subrutina voko, sed la salton oni iniciatas el ekstere, anstataŭ el la programo.
Ankaŭ pli kompleksaj interromp-strukturoj estas eblaj. En ili pluraj interrompaj aparatoj estas ligitaj al la sama prilaborilo, sed havas malsamajn prioritatajn nivelojn. Interrompebla prilaborado estas grava kapablo, kiu permesas maksimuman utilon de la aliaj prilaborilaj kapabloj por altgrada datumfluo en la sistemo.
Alia grava apartaĵo, kiu pligrandigas la datumfluon de prilaborilo, estas la suspendo. La suspendivo ebligas operaciojn laŭ rekta storatingo (DMA).
En simplaj enigaj kaj eligaj operacioj, la prilaborilo mem regas la tutan datum-movon. La informo lokota en la storon estas movata de la eniga aparato al la prilaborilo kaj poste de la prilaborilo al la indikita storero. Same la informo, kiu iras de la storo al eliga aparato, iras tra la prilaborilo.
Tamen kelkaj periferiaj aparatoj kapablas movi informon al aŭ el la storo multe pli rapide, ol la prilaborilo mem kapablas fari. Se sufiĉe granda kvanto da datumoj devas esti movata al aŭ el tia aparato, tiam la datumfluo tra la sistemo pligrandiĝos, se la aparato mem povas efektivigi la movon. La prilaborilo devas provizore suspendi sian operaciadon dum tia movo por eviti konfliktojn, kiuj povus okazi, se la prilaborilo kaj la periferia aparato provus adresi la storon samtempe. Tial en kelkaj prilaboriloj estas disponebla la suspendivo.
Komputoro, eĉ se teĥnike altnivela, kapablas fari nur tion, kion oni ordonas al ĝi. Oni ordonas al komputoro per aro da koditaj instrukcioj nomata programo. La agokampo de la programisto estas nomata programaro (En: software, Fr: logiciel), opone al la aparataro, kiu konsistas el la reala komputora ekipaĵo. La komputora programaro konsistas el ĉiuj programoj skribitaj por tiu komputoro.
Kiam oni konceptas komputoron, la inĝenieroj kapabligas la centran prilaboran unuon (CPU) efektivigi apartan operaciaron. Oni planas CPUon tiel, ke specifa operacio efektiviĝas, kiam la CPUa reglogiko analizas apartan instrukcion. Konsekvence la operacio, kiun CPU povas efektivigi, difinas la komputoran instrukciaron.
Ĉiu komputora instrukcio ebligas al la programisto iniciati efektivigon de iu specifa operacio. Ĉiuj komputoroj enhavas iujn artimetikajn operaciojn en sia instrukciaro, ekz. instrukcion por adicii la enhavojn de du registrumoj. Ofte la instrukciaro inkludas la logikajn operaciojn (t.e. AŬi la enhavojn de du registrumoj) kaj registrum-operaciajn instrukciojn (t.e. krementi registrumon). Komputora instrukciaro enhavas ankaŭ instrukciojn, kiuj movas datumojn inter registrumoj, inter registrumo kaj storo, kaj inter registrumo kaj eniga/eliga aparato. Multaj instrukciaroj provizas ankaŭ laŭkondiĉajn instrukciojn. Laŭkondiĉa instrukcio specifas operacion efektivigotan nur, se iuj kondiĉoj estas plenumitaj; ekzemple, salto al aparta instrukcio, se la rezulto de la lasta operacio estas nulo. Laŭkondiĉaj instrukcioj provizas programon per decidiĝa kapablo.
La programisto, logike organizanta instrukcisekvencon laŭ kohera programo, kapablas ordoni al komputoro efektivigi tre specialan kaj utilan funkcion.
Tamen komputoro kapablas efektivigi nur programojn, kies instrukcioj estas laŭ duume kodita formo (t.e. vico de 1 kaj de 0), kiun oni nomas maŝinkodo. Ĉar estus treege malfacile programi en maŝinkodo, oni ellaboris programlingvojn. Ekzistas programoj, kiuj konvertas ilin en maŝinkodon, kiun kapablas interpreti la prilaborilo.
Asembla lingvo estas unu el la tipoj de programlingvoj. Unika asembla mnemoniko atribuiĝis al ĉiu el la komputaj instrukcioj. La programisto povas skribi programon (nomatan fontprogramo), utiligante mnemonikon kaj iujn operandojn; la fontprogramon oni poste konvertas en maŝininstrukciojn (nomatajn celprogramo). Ĉiun asemblan instrukcion oni konvertas al po unu maŝinkoda instrukcio (1 aŭ pluraj okbitoj) per asemblero. La asemblaj lingvoj kutime dependas de la maŝino (ili povas utili nur en unu tipo de komputoro).
La 8080-a instrukciaro inkludas kvin malsamajn tipojn de instrukcioj:
La storo de la 8080 organiziĝas laŭ okbitaj kvantoj nomataj okbitoj. okbito posedas unikan 16-bitan duuman adreson, kiu rilatas al ĝia laŭvica pozicio en la storo.
La 8080 kapablas rekte adresi ĝis 65 536 okbitojn de storo, kiu povas konsisti el nurlegebla storo (Romo) kaj el legebla modifebla storo (RAM).
En la 8080 oni storas datumon laŭ la formo de okbita duuma entjero.
Kiam registrumo aŭ datumvorto enhavas dubazan numeron, estas necese difini la ordon, laŭ kiu la bitoj de la numero skribiĝas. En INTEL 8080 la biton 0 oni konsideras kiel la malplej signifan biton (MSB) kaj la biton 7 kiel la plej signifan biton (PSB).
La 8080-aj program-instrukcioj povas longi unu, du aŭ tri okbitojn. Plurokbitaj instrukcioj devas esti storataj en sinsekvajn storerojn; la adreso de la unua okbito estas ĉiam uzata kiel la adreso de la instrukcio. La ĝusta instrukciformato dependas de la aparta farota operacio.
Ofte la datumo, koncernata de la instrukcio, estas storita en la storo Kiam estas uzata plurokbita numera datumo, la datumo, same kiel la instrukcioj, estas storita en sinsekvaj storeroj, kun la malplej signifa okbito unue, sekvata de pli kaj pli signifaj okbitoj. La 8080 kapablas adresi datumon, storitan en la storo aŭ en registrumoj laŭ kvar malsamaj manieroj:
La efektivigo de la instrukcioj progresas laŭ sinsekve plialtiĝantaj storeroj, escepte de la okazo, kiam la efektivigo estas direktata per interrompa aŭ salta instrukcio. Saltinstrukcio povas indiki la adreson de la tuj poste efektivigota instrukcio laŭ du manieroj:
La instrukcio RST estas speciala unuokbita vokinstrukcio (kutime uzata en interrompaj sekvencoj). RST inkludas 3-bitan kampon; la programregon ricevas tiu instrukcio, kies adreso valoras 8-oble la enhavon de la 3-bita kampo.
En la 8080 estas kvin kondiĉaj flagoj, asociitaj al la efektiviĝo de instrukcio. Ili estas nulo, signo, pareco, kromo kaj mezkromo. Ĉiu estas reprezentata per alia unubita registrumo en CPU. Flagon oni starigas, donante al la bito la valoron 1; flagon oni kuŝigas, donante al la bito la valoron 0.
Escepte de okazoj, kiam estas alie indikite, instrukcio tuŝas flagon jene:
Nulo: Se la rezulto de instrukcio valoras 0, ĝi starigas la flagon, alie ĝi kuŝigas ĝin.
Signo: Se la plej signifa bito de operacirezulto valoras 1, la flago staras, alie ĝi post la operacio kuŝas.
Pareco: Se la 2-modela sumo de la unu-valorantaj bitoj el la operacirezulto valoras 0 (t.e., se la rezulto estas para) la flago staras, alie ĝi kuŝas (t.e., se la rezulto estas nepara).
Kromo: Se la instrukcio estigas superfluon (de adicio) aŭ subfluon (de subtraho aŭ komparo) ekster la plej signifa bito, la flago staras, alie ĝi kuŝas.
Mezkromo: Se la instrukcio kaŭzas superfluon ekster la bito 3 al la bito 4 en la rezulto, la mezkromo staras, alie ĝi kuŝas. Tiun flagon tuŝas adicioj en normala precizo, subtrahoj, krementoj, malkrementoj, komparoj kaj logikaj operacioj. Ĝi estas uzata precipe kun adicioj aŭ krementoj, kiuj antaŭas instrukcion DAA (dekbaza aligo de la akumulatoro).
La sekvantaj simboloj kaj mallongigoj estas uzataj en la posta priskribo de la 8080-instrukcioj.
| Simboloj | Signifoj |
|---|---|
| akumulatoro | Registrumo A. |
| adr | 16-bita adresa kvanto, |
| datumo | 8-bita datuma kvanto. |
| d 16 | 16-bita datuma kvanto. |
| okbito 2 | La dua okbito de la instrukcio (aŭ okb 2). |
| okbito 3 | La tria okbito de la instrukcio (aŭ okb 3) |
| pordo | 8-bita adreso de eniga/eliga aparato |
| r, r1, r2 | Unu el la registrumoj A,B,C,D,E,H,L. |
| CCC, FFF | La 3-bita nombro, indikanta unu cel la registrumoj A,B,C,D,E,H,L (CCC = celo; FFF = fonto): |
| CCC aŭ FFF Registruma nomo | |
| 111 A | |
| 000 B | |
| 001 C | |
| 010 D | |
| 011 E | |
| 100 H | |
| 101 L | |
| rp | Unu el la registrumparoj: |
| B — reprezentas la paron B-C kun B kiel la pli signifa registrumo kaj C kiel la malpli signifa registrumo. | |
| D — reprezentas la paron D-E kun D kiel la pli signifa registrumo kaj E kiel la malpli signifa registrumo. | |
| H — reprezentas la paron H-L kun H kiel la pli signifa regitrumo kaj L kiel la malpli signifa registrumo. | |
| SP — reprezentas la 16-bitan stakmontran registrumon. | |
| RP | La 2-bita nombro, indikanta unu el la registrumparoj B,D,H,SP: |
| RP Registrumparo | |
| 00 B-C | |
| 01 D-E | |
| 10 H-L | |
| 11 SP | |
| rs | La unua (pli signifa) registrumo el la indikita registrumparo. |
| rm | La dua (malpli signifa) registrumo el la indikita registrumparo. |
| PC | 16-bita instrukcimontra registrumo (PCS kaj PCM estas uzataj por respektive indiki la pli signifan kaj la malpli signifan okbitojn). |
| SP | 16-bita stakmontra registrumo (SPS kaj SPM estas uzataj por respektive indiki la pli signifan kaj la malpli signifan okbitojn). |
| ri | Bito “i” de la registrumo “r” (la bitoj numeratas de 7 ĝis 0 de maldekstre dekstren). |
| Z, S, P, CY, AC | La kondiĉaj flagoj: Z=nulo, S=signo, P=pareco, CY=kromo, AC=mezkromo. |
| () | La enhavo de la storero aŭ registrumo meze de la krampoj. |
| ← | “estas movata al” (dekstra parto maldekstren). |
| ⋀ | Logika “KAJ” |
| ⊻ | Eskluda “AŬ” |
| ⋁ | Inkluda “AŬ” |
| + | Adicio |
| × | Multipliko |
| ↔︎ | “estas interŝanĝata kun” |
| ‾ | La unuuma komplemento [t.e. (Ā)] |
| n | La restarta numero 0 ĝis 7 |
| NNN. | La dubaza reprezento 000 ĝis 111 de la restarta numero 0 ĝis 7 respektive |
| M | La storo |
Tiu instrukcigrupo movas datumon al aŭ el registrumo kaj storo. La kondiĉaj flagoj ne estas tuŝataj de ĉiuj instrukcioj de tiu grupo (tab. 1).
Tab. 1
| Mnemoniko | Pervorta priskribo | Simbola priskribo | Kodo | Nombro de | |
|---|---|---|---|---|---|
|
maŝincikloj
|
stadioj
|
||||
| MOV r1,r2 | Movo el registrumo en registrumon | (r1)←(r2) | 01CCCFFF | 1 | 5 |
| MOV M.r | Movo el registrumo en storeron (tra H-L) | ((H)(L)←(r) | 01110FFF | 2 | 7 |
| MOV r,M | Movo el storero (tra H-L) en registrumon. | (r)←((H)(L)) | 01CCC110 | 2 | 7 |
| MVI r,datumo | Tuja movo de datumo en registrumon. La datumo estas en la instrukcio mem | (r)←((H) (L)) | 00CCC110 datumo | 2 | 7 |
| LXI rp.d 16 | Tuja movo de 16-bita datumo en registrumaron B-C aŭ SP. La malpli signifa datumparo estas en okbrto 2 | (rs)←(okbito 3) (rm)←(okbito 2) | 00RP0001 mpli s D pli s Dp | 3 | 10 |
| LDA adr | Rekta movo el storero en akumulatoron. La adreso de la storero estas en la instrukcio mem | (A)←((okb 3) (okb 2)) | 00111010 mpli s A pli s Ap | 4 | 13 |
| STA adr | Rekta movo el akumulatoro en storeron. La adreso de la storero estas en la instrukcio mem | ((obk 3) (okb 2)←(A) | 00110010 mpli s A pli s Ap | 4 | 13 |
| LHLD adr | Rekta movo (ŝargo) el storero en registrumparon H-L. La adreso de la storero estas en la instrukcio mem | (L)←((okb 3) (okb 2)) (H)←((okb 3)(okb 2)+1) | 00101010 mpli s A pli s Ap | 5 | 16 |
| SHLD adr | Rekta movo (storo) el registrumparo H-L en storeron, kie adreso estas en la instrukcio (malpli sign parto de okbito 2) | ((okb 3) (okb 2))←(L) ((okb 3)(okb 2)+1)←(H) | 00100010 mpli s A pli s Ap | 5 | 16 |
| LDAX rp | Movo en akumulatoron el storero, kies adreso estas en registrumparo B-C au D-E | (A)←((rp)) | 00RP1010 | 2 | 7 |
| STAX rp | Movo el akumulatoro en la storeron, kies adreso estas en registrumparo B-C aŭ D-E | ((rp))←(A) | 00RP0010 | 2 | 7 |
| XCHG | Interŝanĝo de la enhavoj de D-E kun K-L | (H)↔(D) (L)↔(E) | 11101011 | 1 | 4 |
Tiu instrukcigrupo efektivigas aritmetikajn operaciojn per datumoj en registrumoj aŭ en la storo (tab. 2).
Escepte, kiam estas alie indikite, ĉiuj instrukcioj el tiu grupo tuŝas la nulan (Z), la signan (S), la parecan (P), la kromecan (CY) kaj la mezkromecan (AC) flagojn laŭ la kutimaj reguloj.
Ĉiuj subtrahaj operacioj efektiviĝas laŭ aritmetiko je duuma komplemento, starigas la flagon kromo (CY) por indiki subnuliĝon kaj kuŝigas ĝin por indiki nenian subnuliĝon.
Tab. 2
| Mnemoniko | Pervorta priskribo | Simbola priskribo | Kodo | Nombro de | |
|---|---|---|---|---|---|
|
maŝincikloj
|
stadioj
|
||||
| ADD r | Adicio de registrumo en akumulatoron. | (A)←(A)+(r) | 10000FFF | 1 | 4 |
| ADD M | Adicio de storero, kies adreso estas en H-L en akumulatoron. | (A)←(A)+((H)(L)) | 10000110 | 2 | 7 |
| ADI | Tuja adicio de datumo en akumulatoron, La datumo estas en la instrukcio mem | (A)←(A)+(okb 2) | 11000110 datumo | 2 | 7 |
| ADC r | Adicio de registrumo plus kromflago en A | (A)←(A)+(r)+(CY) | 10001FFF | 1 | 4 |
| ADC M | Adicio de storero, kies adreso estas en H-L plus kromflago (CY) en akumulatoron. | (A)←(A)+((H)(L))+(CY) | 10001110 | 2 | 7 |
| ACI datumo | Tuja adicio de datumo plus kromilago plus akumulatoro en akumulatoron | (A)←(A)+(okb 2)+(CY) | 11001110 datumo | 2 | 2 |
| SUB r | Subtraho de registrumo el akumulatoro. | (A)←(A)-(r) | 10010FFF | 1 | 4 |
| SUB M | Subtraho de storero, kies adreso estas en H-L el akumulatoro | (A)←(A)-((H)(L) | 1010110 | 2 | 7 |
| SUI datumo | Tuja subtraho de datumo el akumulatoro. La datumo estas en la instrukcio mem | (A)←(A)-(okbito 2) | 11010110 datumo | 2 | 7 |
| SBB r | Subtraho de registrumo kaj de kromflago (CY) el akumulatoro | (A)←(A)-(r)-(CY) | 10011FFF | 1 | 4 |
| SBB M | Subtraho de storero, kies adreso estas en H-L kaj de kromflago el akumulatoro | (A)←(A)-((H)(L))-(CY) | 10011110 | 2 | 7 |
| SBI datumo | Tuja subtraho de datumo kaj de kromflago | (A)←(A)-(okb 2)-(CY) | 11011110 datumo | 2 | 7 |
| INR r | Inkremento je unu de la enhavo de la registrumo r. Nur (CY) ne tuŝata | (r)←(r)+1 | 00CCC100 | 1 | 5 |
| INR M | Inkremento je unu de la enhavo de la storero, kies adreso estas en H-L | ((H)(L))←((H)(L))+1 | 00110100 | 3 | 10 |
| DCR r | Dekremento je unu de enhavo de la registrumo r. Nur (CY) ne tuŝata. | (r)←(r)-1 | 00CCC101 | 1 | 5 |
| DCR M | Dekremento je unu de la enhavo de la storero, kies adreso estas en H-L | ((H)(L))←((H)(L))-1 | 00110101 | 3 | 10 |
| INX rp | Inkremento je unu de la enhavo de la registrumparo rp. Neniu flago tuŝata | (rs)(rm)←(rs)(rm)+1 | 00RP0011 | 1 | 5 |
| DCX 1p | Dekremento je unu de la enhavo de la registrumparo rp. Neniu flago tuŝata | (rs)(rm)←(rs)(rm)-1 | 00RP1011 | 1 | 5 |
| DAD rp | Adicio de la enhavo de la registrumparo rp. (B-C, D-E, H-L aŭ SP) al la enhavo de registrumparo H-L. Nur la kromllago (CY) estas tuŝata | (Hl)←(h)(L)+(rs)(rm) | 00RP1001 | 3 | 10 |
| DAA | Dekbaza alformado de la akumulatoro La 8-bila nombro en la akumulatoro estas modilata por formi du 4-bitajn BCDajn ciferojn laŭ la sekvanta procedo
| 00100111 | 1 | 4 | |
Tiu instrukcigrupo efektivigas logikajn (boolajn, de la nomo Boole, operaciojn kun datumoj en registrumoj aŭ en la storo kaj kun kondiĉaj flagoj (tab. 3).
Escepte de okazoj alie indikitaj, ĉiuj instrukcioj en tiu grupo tuŝas la flagojn Z (nulo), P (pareco), CY (kromo), AC (mezkromo), S (signo) laŭ la kutimaj reguloj.
Tab. 3
| Mnemoniko | Pervorta priskribo | Simbola priskribo | Kodo | Nombro de | |
|---|---|---|---|---|---|
|
maŝincikloj
|
stadioj
|
||||
| ANA r | Logika KAJO de la registrumo r al la akumulatoro. Ĝi kuŝigas la kromflagon (CY) | (A)←(A)⋀(r) | 10100FFF | 1 | 4 |
| ANA M | Logika KAJO de la storero, kies adreso estas en K-L, al la akumulatoro. Ĝi kuŝigas la kromflagon (CY) | (A)←(A)⋀(H)(L)) | 10100110 | 2 | 7 |
| ANI datumo | Tuja logika KAJO de la datumo al la akumulatoro. Ĝi kuŝigas la flagojn kromo (CY) kaj mezkromo (AC) | (A)←(A)⋀(okbito 2) | 11100110 datumo | 2 | 7 |
| XRA r | Logika eskluda AŬo de la registrumo R al la akumulatoro. Ĝi kuŝigas la flagojn kromo (CY) kaj mezkromo (AC) | (A)←(A)⊻(r) | 10101FFF | 1 | 4 |
| XRA M | Logika eskluda AŬo de la storero, kies adreso estas en H-L, al la akumulatoro. Ĝi kuŝgas la lagojn kromo (CY), mezkromo (AC). | (A)←(A)⊻((H)(L)) | 10101110 | 2 | 7 |
| XRI datumo | Tuja logika eskluda AŬo de la datumo al la akumulatoro, Ĝi kuŝigas la flagojn kromo (CY) kaj mezkromo (AC) | (A)←(A)⊻(okbito 2) | 11101110 datumo | 2 | 7 |
| ORA r | Logika inkluda AŬo de la registrumo r al la akumulatoro. Ĝi kuŝigas la flagojn kromo (CY) kaj mezkromo (AC) | (A)←(A)⋁(r) | 10110FFF | 1 | 4 |
| ORA M | Logika inkluda AŬo de la storero, kies adreso estas en H-L. al la akumulatoro. Ĝi kuŝigas la flagojn (CY) kaj (AC) | (A)←(A)⋁((H)(L)) | 10110110 | 2 | 7 |
| ORI datumo | Tuja logika inkluda AŬo de la datumo al la akumulatoro. Ĝi kuŝigas la flagojn kromo (CY) kaj mezkromo (AC) | (A)←(A)⋁(okbito 2) | 11110110 datumo | 2 | 7 |
| CMP r | Komparo de registrumo al la akumulatoro Tiu instrukcio ne modifas la registrumojn. (Z) staras, se (A)=(r), (CY) staras, se (A)<(r) | (A)-(r) | 10111FFF | 1 | 4 |
| CMP M | Komparo de storero, kies adreso estas en H-L, al la akumulatoro. Flagoj kiel ĉi-supre. | (A)-((H)(L)) | 10111110 | 2 | 7 |
| CPI datumo | Tuja komparo de datumo al la akumulatoro. La datumo estas en la instrukcio mem | (A)←(okbito 2) | 11111110 datumo | 2 | 7 |
| RLC | Maldekstra ringpaŝigo. Nur la kromflago (CY) estas tuŝata | (Ai+1)←(Ai), (A0)←(A7),(CY)=(A0) | 1 | 4 | |
| RRC | Dekstra ringpaŝigo. Nur la kromflago (CY) estas tuŝata | (Ai+1)←(Ai), (A7)←(A0),(CY)=(A0) | 00001111 | 1 | 4 |
| RAL | Maldekstra ringpaŝigo tra la kromflago (CY) Nur la kromflago (CY) estas tuŝata La malgrava bito kaj la flago (CY) post la paŝigo valoras la enhavon de la grava bito antaŭ la paŝigo. | (Ai+1)←(Ai) (CY)←(A7), (A0)←(CY) | 00010111 | 1 | 4 |
| RAR | Dekstra ringpaŝigo tra la kromflago (CY) Nur la kromflago (CY) estas tuŝata | (Ai)←(Ai+1) (CY)←(A0), (A7)←(CY) | 00011111 | 1 | 4 |
| CMA | Komplementado de la akumulatoro Bitoj 0 fariĝas 1 kaj inverse. La flagoj ne estas tuŝataj. | (A)←(Ā) | 00101111 | 1 | 4 |
| CMC | Komplementado de a kromflago (CY) Nur la kromflago (CY) estas tuŝata. | (CY)←(C̅Y̅) | 00111111 | 1 | 4 |
| STC | Starigo de la kromflago (CY). Nur la kromflago (CY) estas tuŝata | (CY)←1 | 00110111 | 1 | 4 |
Tiu instrukcigrupo interrompas la normalan sinsekvan efektiviĝon de la programo (tab. 4).
Neniu instrukcio de tiu grupo modifas la kondiĉajn flagojn.
La salt-instrukcioj estas aŭ senkondiĉaj aŭ laŭkondiĉaj. La senkondiĉaj saltoj efektivigas nur la indikitan operacion pri registrumo PC (la instrukcimontrilo). La laŭkondiĉaj saltoj analizas la staton de unu el la kvar prilaborilaj flagoj por decidi, ĉu ĝi devas efektivigi la indikitan salton. La kondiĉoj, kiujn oni povas indiki, estas sekvantaj:
| Kondiĉo | KKK |
|---|---|
| NZ – nenula (Z=0) | 000 |
| NC – senkroma (CY =0) | 010 |
| C – kunkroma (CY= 1) | 011 |
| PO – nepara (P=0) | 100 |
| PE – para (P=1) | 101 |
| P – pozitiva aŭ nula (S=0) | 110 |
| M – negativa (S= 1) | 011 |
Tiu instrukcigrupo efektivigas enigojn aŭ eligojn, utiligas la stakon kaj tuŝas la internajn kondiĉajn flagojn (nomatajn ankaŭ: regflagoj) (tab. 5).
Escepte de okazoj, kiam estas alie indikite, neniu instrukcio de tiu grupo tuŝas la kondiĉajn flagojn.
Tab. 4
| Mnemoniko | Pervorta priskribo | Simbola priskribo | Kodo | Nombro de | |
|---|---|---|---|---|---|
|
maŝincikloj
|
stadioj
|
||||
| JMP adr | Senkondiĉa salto al la indikita adreso en la instrukcio mem: la malpli signifa adresparto estas en la okbito 2 | (PC)←(okb 3)(okb 2) | 11000011 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| JC adr | Salto, se kromflago valoras 1 ((CY)=1). adreso indikita en la instrukcio, t.e. saltos se okazis super- aŭ subfluo. | se (CY)=1 do (PC)←(okb 3) (okb 2) | 11011010 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| JNC adr | Salto, se kromflago valoras 0 ((CY)=0), al la adreso indikita en la instrukcio, t.e salto, se ĉe ne okazis superfluo. | se (CY)=0 do (PC)←(okb 3)(okb 2) | 11010010 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| SZ adr | Salto, se nulflago valoras 1 (Z=1) al la adreso indikita en la instrukcio t.e. salto, se la rezulto estas nulo | se (Z)=1 do (PC)←(okb 3)(okb2) | 11001010 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| JNZ adr | Salto, se mulflago valoras 0 (Z=0), al la adreso indikita en la instukcio, t.e. salto, se la rezulto ne estas nulo. | se (Z)=0 do (PC)←(okb 3)(okb 2) | 11000010 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| JP adr | Salos se rezulto estas poziliva aŭ nula (S=0), al la adreso indikita en la instrukvo. | se (S=0) do (PC)←(okb 3)(okb 2) | 11110010 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| JM adr | Salto, se rezulto estas nepara (P=0), al la adreso indikita en la instrukcio | se (S=1) do (PC)←(okb 3)(okb 2) | 11111010 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| JPE | Salto, se rezulto estas nepara (P=0), al la adreso indikita en la instrukcio | se (P=0) do (PC)←(okb 3)(okb 2) | 11101010 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| JPO adr | Salto, se rezulto estas para (P=1) al la adreso indikita en la instrukcio | se (P=1) do (PC)←(okb 3)(okb 2) | 11100010 mpli s A pli s Ap | 3 | 10 |
| CALL adr | Senkondiĉa voko al la adreso indikita en la instrukcio, kaj savo de la enhavo de instrukcimontrilo (SP) en la stakon antaŭ la salto, por la reveno | ((SP)-1)←(PCS) ((SP)-2)←(PCM) (SP)←(SP)-2 (PC)←(okb 3)(okb 2) | 11001101 mpli s A pli s Ap | 5 | 17 |
| CC adr | Voko, se la kromflago valoras 1 (CY=1), t.e. voko. se okazis dum la lasta operacio superfluo aŭ subfluo | se (CY=1) do same kiel CALL | 11011100 mpli s A pli s Ap | 3 5 | 11 17 |
| CNC adr | Voko, se la kromflago kuŝas (CY=0), t.e.voko. se ne okazis dum la lasta operacio superfluo aŭ subfluo | se (CY=0) do same kiel CALL | 11010100 mpli s A pli s Ap | 3 5 | 11 17 |
| CZ adr | Voko, se nulflago staras (Z=1), t.e. voko se la rezulto estas nulo | se (Z=1) do same kiel CALL | 11001100 mpli s A pli s Ap | 3 5 | 11 15 |
| CNZ adr | Voko, se la nulflago kuŝas (Z=0), t.e. voko se la rezulto ne estas nulo | se (Z=0) do same kiel CALL | 11000100 mpli s A pli s Ap | 3 5 | 11 15 |
| CP adr | Voko, se rezulto estas pozitiva aŭ nula (S=0), al la adreso indikita en la instrukcio. | se (S=0) do same kiel CALL | 11110100 mpli s A pli s Ap | 3 5 | 11 15 |
| CM adr | Voko, se rezulto estas negativa (S=1) al la adreso indikita en la instrukcio | se (S=1) do same kiel CALL | 11111100 mpli s A pli s Ap | 3 5 | 11 15 |
| CPE adr | Voko, se rezulto estas nepara (P=0), al la adreso indikita en la instrukcio | se (P=0) do same kiel CALL | 11101100 mpli s A pli s Ap | 3 5 | 11 15 |
| GPO adr | Voko, se rezulto estas para (P=1) al la adreso indikita en la instrukcio | se (P=1) do same kiel CALL | 11100100 mpli s A pli s Ap | 3 5 | 11 15 |
| RET | Senkondiĉa reiro. La adreso de la posta instrukcio estas en la stako | (PCM)←((SP)) (PCS)←((SP)+1) (SP)←(SP)+1 | 11001001 | 3 | 10 |
| RC | Reiro, se la kromflago staras (CY=1) | se (CY=1) do same kiel RET | 11011000 | 1 3 | 5 11 |
| RNC | Reiro, se la kromflago kuŝas (CY =0) | se (CY=0) do same kiel RET | 11010000 | 1 3 | 5 11 |
| RZ | Reiro, se la nulflago staras (Z=1), t.e. se la rezulto estas nulo | se (Z=0) do same kiel RET | 11001000 | 1 3 | 5 11 |
| RNZ | Reiro, se la nulflago kuŝas (Z=0), t.e. reiro se la rezulto ne estas nulo | se (Z=0) do same kiel RET | 11000000 | 1 3 | 5 11 |
| RP | Reiro, se rezulto estas pozitiva aŭ nula (S=0), al la adreso savita en la stakon | se (S=0) do same kiel RET | 11110000 | 1 3 | 5 11 |
| RM | Reiro, se rezulto estas negativa (S=1), al la adreso savita en la stakon | se (S=1) do same kiel RET | 11111000 | 1 3 | 5 11 |
| RPE | Rerro, se rezulto estas nepara (P=0) al la adreso savita en la stakon | se (P=0) do same kiel RET | 11101000 | 1 3 | 5 11 |
| RPO | Reiro, se rezulto estas para (P=1), al la adreso savita en la stakon | se (P=1) do same kiel RET | 11100000 | 1 3 | 5 11 |
| RST n | Restarto je adreso 8xn (n=0 ĝis 7). Ĝi funkcias kiel CALL 8xn. Enhavo de la instrukcimontrilo post la instrukcio. 0000 0000 00NN N000 | ((SP)-1)←(PCS) ((SP)-1)←(PCM) (SP)←(SP)-2 (PC)←8x(NNN) | 11NNN111 | 3 | 11 |
| PCHL | Movo de la registrumparo H-L en la registrumon PC (instrukcimontrilo) | (PCS)←(H) (PCM)←(L) | 11101001 | 1 | 5 |
Tab. 5
| Mnemoniko | Pervorta priskribo | Simbola priskribo | Kodo | Nombro de | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
maŝincikloj
|
stadioj
|
||||||||||||||||||||
| PUSH rp | Puŝo de registrumparo en la stakon Noto: La registrumparo rp=SP ne devas esti indikata. | (SP)←(rs) ((SP)-2)←(rm) (SP)←(SP)-2 | 11RP0101 | 3 | 11 | ||||||||||||||||
| PUSH PSW | Puŝo de la akumulatoro kaj de la kondiĉaj flagoj en la stakon
| ((SP)-1)←(A) ((SP)-2)0←(CY) ((SP)-2)1←1 ((SP)-2)2←(P) ((SP)-2)3←0 ((SP)-2)4←(AC) ((SP)-2)5←0 ((SP)-2)6←(Z) ((SP)-2)7←(S) ((SP))←((SP)-2) | 11110101 | 3 | 10 | ||||||||||||||||
| POP rp | Tiro el la stako en regustrumparon rp. Noto. la registrumparo rp = SP ne devas esti indikata | (rm)←((SP)) (rs)←((SP)+1) (SP)←(SP)+2 | 11RP0001 | 3 | 10 | ||||||||||||||||
| POP PSW | Tiro el la stako en la akumulatoron kaj en la kondiĉajn flagojn. Ĉiuj flagoj, kompreneble, estas tuŝataj de tiu instrukcio. | (CY)←((SP))0, (P)←((SP))2 (AC)←((SP))4 (Z)←((SP))6 (S)←((SP))7 (A)←((SP)+1) (SP)←(SP)+2 | 11110001 | 3 | 10 | ||||||||||||||||
| XTHL | Interŝanĝo inter la staksupro kaj la registrumparo H-L. | (H)←((SP)) (H)←((SP)+1) | 11100011 | 5 | 8 | ||||||||||||||||
| SPHL | Movo de registrumparo H-L en la registrumon SP (stakmontrilo). | (SP)←(H)(L) | 11111001 | 1 | 5 | ||||||||||||||||
| OUT pordo | Eligo de datumo el la akumulatoro tra pordo indikita en la instrukcio | (datumo)←(A) | 11010011 pordo | 3 | 10 | ||||||||||||||||
| EI | Ebligo de interrompoj. Tuj post la efektiviĝo de tiu instrukcio, la interrompoj plu ne estos akceptataj ĝis la efektiviĝo de instrukcio, kiu tuj sekvos la instrukcion EI. | 11110011 | 1 | 4 | |||||||||||||||||
| HLT | Ĝi haltigas la prilaborilon je la adreso de tiu instrukcio. La registrumoj kaj la kondiĉaj flagoj restas netuŝitaj | 01110110 | 1 | 7 | |||||||||||||||||
| NOP | Nenioperacio. Tiu instrukcio nur progresigas la instrukcimontrilon (SP). Ĝi ne tuŝas la registrumojn nek la kondiĉajn flagojn. | 00000000 | 1 | 4 | |||||||||||||||||
Tab. 6
● = ĉiuj flagoj (CY,Z,S,P,AC) tuŝataj
▲ = nur la kromflago (CY) tuŝata
▽ = ĉiuj flagoj escepte de la kromflago (CY) tuŝataj: (esceptoj: INX,
DCX tuŝas neniun flagon)
ASCII = Usona Norma Kodo por Inform-Interŝanĝo
| MOVO |
|---|
| 40 MOV B,B |
| 41 MOV B,C |
| 42 MOV B,D |
| 43 MOV B,E |
| 44 MOV B,H |
| 45 MOV B,L |
| 46 MOV B,M |
| 47 MOV B,A |
| 48 MOV C,B |
| 49 MOV C,C |
| 4A MOV C,D |
| 4B MOV C,E |
| 4C MOV C,H |
| 4D MOV C,L |
| 4E MOV C,M |
| 4F MOV C,A |
| 50 MOV D,B |
| 51 MOV D,C |
| 52 MOV D,D |
| 53 MOV D,E |
| 54 MOV D,H |
| 55 MOV D,L |
| 56 MOV D,M |
| 57 MOV D,A |
| 58 MOV E,B |
| 59 MOV E,C |
| 5A MOV E,D |
| 5B MOV E,E |
| 5C MOV E,H |
| 5D MOV E,L |
| 5E MOV E,M |
| 5F MOV E,A |
| 60 MOV H,B |
| 61 MOV H,C |
| 62 MOV H,D |
| 63 MOV H,E |
| 64 MOV H,H |
| 65 MOV H,L |
| 66 MOV H,M |
| 67 MOV H,A |
| 68 MOV L,B |
| 69 MOV L,C |
| 6A MOV L,D |
| 6B MOV L,E |
| 6C MOV L,H |
| 6D MOV L,L |
| 6E MOV L,M |
| 6F MOV L,A |
| 70 MOV M,B |
| 71 MOV M,C |
| 72 MOV M,D |
| 73 MOV M,E |
| 74 MOV M,H |
| 75 MOV M,L |
| 77 MOV A,A |
| 78 MOV A,B |
| 79 MOV A,C |
| 7A MOV A,D |
| 7B MOV A,E |
| 7C MOV A,H |
| 7D MOV A,L |
| 7E MOV A,M |
| 7F MOV A,A |
| KUN LA AKUMULATORO(●) |
|---|
| 80 ADD B,B |
| 81 ADD B,C |
| 82 ADD B,D |
| 83 ADD B,E |
| 84 ADD B,H |
| 85 ADD B,L |
| 86 ADD B,M |
| 87 ADD B,A |
| 88 ADC B,B |
| 89 ADC B,C |
| 8A ADC B,D |
| 8B ADC B,E |
| 8C ADC B,H |
| 8D ADC B,L |
| 8E ADC B,M |
| 8F ADC B,A |
| 90 SUB B,B |
| 91 SUB B,C |
| 92 SUB B,D |
| 93 SUB B,E |
| 94 SUB B,H |
| 95 SUB B,L |
| 96 SUB B,M |
| 97 SUB B,A |
| 98 SBB B,B |
| 99 SBB B,C |
| 9A SBB B,D |
| 9B SBB B,E |
| 9C SBB B,H |
| 9D SBB B,L |
| 9E SBB B,M |
| 9F SBB B,A |
| A0 ANA B,B |
| A1 ANA B,C |
| A2 ANA B,D |
| A3 ANA B,E |
| A4 ANA B,H |
| A5 ANA B,L |
| A6 ANA B,M |
| A7 ANA B,A |
| A8 XRA B,B |
| A9 XRA B,C |
| AA XRA B,D |
| AB XRA B,E |
| AC XRA B,H |
| AD XRA B,L |
| AE XRA B,M |
| AF XRA B,A |
| B0 ORA B,B |
| B1 ORA B,C |
| B2 ORA B,D |
| B3 ORA B,E |
| B4 ORA B,H |
| B5 ORA B,L |
| B6 ORA B,M |
| B7 ORA B,A |
| B8 CMP B,B |
| B9 CMP B,C |
| BA CMP B,D |
| BB CMP B,E |
| BC CMP B,H |
| BD CMP B,L |
| BE CMP B,M |
| BF CMP B,A |
| STAKAJ OPERACIOJ |
|---|
| C5 PUSH B,B |
| D5 PUSH B,D |
| E5 PUSH B,H |
| F5 PUSH B,PSW |
| C1 POP B,B |
| D1 POP B,F |
| E1 POP B,H |
| F1 POP B,PSW● |
| E3 XTHL |
| F9 SPHL |
| RINGPAŜIGO▲ |
|---|
| 07 RLC |
| 0F RRC |
| 17 RAL |
| 1F RAR |
| SPECIALAJ |
|---|
| EB XCHG |
| 27 DAA● |
| 2F CMA |
| 37 STC▲ |
| 3F CMC▲ |
| SALTO |
|---|
| C2 JNZ |
| C3 JMP |
| CA JZ |
| D2 JC |
| DA JC |
| E2 JPE |
| EA JPE |
| F2 JP |
| FA JM |
| E9 PCHL |
| VOKO |
|---|
| CD CALL |
| C4 CNZ |
| CC CZ |
| D4 CNC |
| DC CC |
| E4 CPO |
| EC CPE |
| F4 CP |
| FC CM |
| REIRO |
|---|
| C9 RET |
| C0 RNZ |
| C8 RZ |
| C8 RZ |
| D0 RNC |
| D8 RC |
| E0 RPO |
| F0 RP |
| F8 RM |
| RESTARTO |
|---|
| C7 RST 0 |
| CF RST 1 |
| D7 RST 2 |
| DF RST 3 |
| E7 RST 4 |
| EF RST 5 |
| F7 RST 6 |
| FF RST 7 |
| TUJA ŜARGO |
|---|
| 01 LXI B. |
| 11 LXI D. |
| 21 LXI H. |
| 31 LXI SP. |
| TUJA MOVO |
|---|
| 06 MVI B. |
| 0E MVI C. |
| 16 MVI D. |
| 1E MVI E. |
| 26 MVI H. |
| 2E MVI L. |
| 36 MVI M. |
| 3E MVI A. |
| TUJE AL AKUMUL.● |
|---|
| C6 ADI |
| CE ACI |
| D6 SUI |
| DE SBI |
| E6 ANI |
| EE XRI |
| F6 ORI |
| FE CPI |
| DUOBLA ADICIO▲ |
|---|
| 09 DAD B |
| 19 DAD D |
| 29 DAD H |
| 39 DAD SP |
| ŜARGO | STORO |
|---|---|
| 0A LDAX B | 02 STAX B |
| 1A LDAX D | 12 STAX D |
| 2A LHLD Adr | 22 SHLD Adr |
| 3A LDA Adr | 32 STA Adr |
| INKREMENTO▽ | DEKREMENTO▽ |
|---|---|
| 04 INR B | 05 DCR B |
| 0C INR C | 0D DCR C |
| 14 INR D | 15 DCR D |
| 1C INR E | 1D DCR E |
| 24 INR H | 25 DCR H |
| 2C INR L | 2D DCR L |
| 34 INR M | 35 DCR M |
| 3C INR A | 3D DCR A |
| 03 INX B | 0B DCX B |
| 13 IND D | 1B DCX D |
| 23 INX H | 2B DCX H |
| 33 INX SP | 3B DCX SP |
| REGO |
|---|
| 00 NOP |
| 76 HLT |
| F3 DI |
| FB EI |
| ENIGO/ELIGO |
|---|
| D3 OUT |
| DB IN |
| PSEŬDA INSTRUKCIO |
|---|
| ORG Adr |
| END |
| EQU D16 |
| SET D16 |
| DS D16 |
| DB D8 |D8|* |
| DW D16 |D16|* |
| IF D16 |
| ENDIF |
| MACRO | | |
| ENDM |
| KONSTAN-DIFINOJ |
|---|
| OBDH |
| 1AH |
| 105D |
| 105 |
| 720 |
| 720 |
| 11011B |
| 00110B |
| ‘TEST’ |
| ‘AÄ ’B’ |
| OPERATOROJ |
|---|
| (.) |
| ×,/, MOD, SHL, SHR |
| +, - |
| NOT |
| AND |
| OR, XOR |
| IMPLICAJ ASIGNOJ |
|---|
| A SET 7 |
| B SET 0 |
| C SET 1 |
| D SET 2 |
| E SET 3 |
| H SET 4 |
| L SET 5 |
| M SET 6 |
| SP SET 6 |
| SPW SET 6 |
FLAGOBITA
STAKFORMATO
| 7 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 0 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| S | Z | 0 | AC | 0 | P | 1 | C |
Tab. 7. Teletajpila kodo ASCII (Usona Norma Kodo por Inform-Interŝanĝo).
| 16-uma kodo | Mnemoniko aŭ karaktro | Bendtruoj: 87654.321 | Teletajpilaj klavoj | Rimarkigoj |
|---|---|---|---|---|
| 00 | NUL | □□□□□.□□□ | CTRL SHIFT | Plenigo |
| 81 | SOH | ■□□□□.□□■ | CTRL A | Kapumkomenco |
| 82 | STX | ■□□□□.□■□ | CTRL B | Tekstofino |
| 03 | ETX | □□□□□.□■■ | CTRL C | Transmisifino |
| 84 | EOT | ■□□□□.■□□ | CTRL D | Demando |
| 05 | ENQ | □□□□□.■□■ | CTRL E | Pozitiva kvitanco |
| 06 | ACK | □□□□□.■■□ | CTRL F | Sonoro |
| 87 | BEL | ■□□□□.■■■ | CTRL G | |
| 88 | BS | ■□□□■.□□□ | CTRL H | Retroa spaceto |
| 09 | HT | □□□□■.□□■ | CTRL I | Horizontala tabelado |
| 0A | LF | □□□□■.□■□ | Line feed | Linisalto |
| 8B | VT | ■□□□■.□■■ | CTRL K | Vertiakala tabelado |
| 0C | FF | □□□□■.■□□ | CTRL L | Formula prezento aŭ paĝsalto |
| 8D | RC | ■□□□■.■□■ | Return | Ĉaretreveno |
| 8E | SO | ■□□□■.■■□ | CTRL N | Alia kodo al la norma |
| 0F | SI | □□□□■.■■■ | CTRL O (litero) | Laŭ la norma kodo |
| 90 | DLE | ■□□■□.□□□ | CTRL P | Transmisieskapo |
| 11 | DC1 | □□□■□.□□■ | CTRL Q | Bendlegila startigo |
| 12 | DC2 | □□□■□.□■□ | CTRL R | Bendtruila startigo |
| 93 | DC3 | ■□□■□.□■■ | CTRL S | Bendlegila haltigo |
| 14 | DC4 | □□□■□.■□□ | CTRL T | Bendtruila haltigo |
| 95 | NAK | ■□□■□.■□■ | CTRL U | Negativa kvitanco |
| 96 | SYN | ■□□■□.■■□ | CTRL V | Sinĥronigo |
| 17 | ETB | □□□■□.■■■ | CTRL W | Fino de transmisibloko |
| 18 | CAN | □□□■■.□□□ | CTRL X | Ignoro |
| 99 | EM | ■□□■■.□□■ | CTRL Y | Mesaĝfino |
| 9A | SUB | ■□□■■.□■□ | CTRL Z | Erarneniigo, anstatatŭigo |
| 1B | ESC | □□□■■.□■■ | ESC | Eskapo |
| 9C | FS | ■□□■■.■□□ | CTRL SHIFT L | Rikordara apartigilo |
| 1D | GS | □□□■■.■□■ | CTRL SHIFT M | Grupa apartigilo |
| 1E | RS | □□□■■.■■□ | CTRL SHIFT N | Rikorda apartigilo |
| 9F | US | ■□□■■.■■■ | CTRL SHIFT O | Rikordparta apartigilo |
| A0 | SP | ■□■□□.□□□ | Spacigstango | Spaceto |
| 21 | ! | □□■□□.□□■ | SHIFT ! | |
| 22 | " | □□■□□.□■□ | SHIFT " | Duobla apostrofo |
| A3 | # | ■□■□□.□■■ | SHIFT # | |
| 24 | $ | □□■□□.■□□ | SHIFT $ | |
| A5 | % | ■□■□□.■□■ | SHIFT % | |
| A6 | & | ■□■□□.■■□ | SHIFT & | |
| 27 | ' | □□■□□.■■■ | SHIFT ' | Apostrofo |
| 28 | ( | □□■□■.□□□ | SHIFT ( | |
| A9 | ) | ■□■□■.□□■ | SHIFT ) | |
| AA | * | ■□■□■.□■□ | SHIFT * | |
| 2B | + | □□■□■.□■■ | SHIFT + | |
| AC | , | ■□■□■.■□□ | , | Komo |
| 2D | - | □□■□■.■□■ | - | Signor "minus" |
| 2E | . | □□■□■.■■□ | . | Punkto |
| AF | / | ■□■□■.■■■ | / | Signo "divido" |
| 30 | 0 | □□■■□.□□□ | 0 | (cifero 0) |
| B1 | 1 | ■□■■□.□□■ | 1 | |
| B2 | 2 | ■□■■□.□■□ | 2 | |
| 33 | 3 | □□■■□.□■■ | 3 | |
| B4 | 4 | ■□■■□.■□□ | 4 | |
| 35 | 5 | □□■■□.■□■ | 5 | |
| 36 | 6 | □□■■□.■■□ | 6 | |
| B7 | 7 | ■□■■□.■■■ | 7 | |
| B8 | 8 | ■□■■■.□□□ | 8 | |
| 39 | 9 | □□■■■.□□■ | 9 | |
| 3A | : | □□■■■.□■□ | : | |
| BB | ; | ■□■■■.□■■ | ; | |
| 3C | < | □□■■■.■□□ | SHIFT < | |
| BD | = | ■□■■■.■□■ | SHIFT = | |
| BE | > | ■□■■■.■■□ | SHIFT > | |
| 3F | ? | □□■■■.■■■ | SHIFT ? | |
| C0 | X | ■■□□□.□□□ | SHIFT | Komerca A |
| 41 | A | □■□□□.□□■ | A | |
| 42 | B | □■□□□.□■□ | B | |
| C3 | C | ■■□□□.□■■ | C | |
| 44 | D | □■□□□.■□□ | D | |
| C5 | E | ■■□□□.■□■ | E | |
| C6 | F | ■■□□□.■■□ | F | |
| 47 | G | □■□□□.■■■ | G | |
| 48 | H | □■□□■.□□□ | H | |
| C9 | I | ■■□□■.□□■ | I | |
| CA | J | ■■□□■.□■□ | J | |
| 4B | K | □■□□■.□■■ | K | |
| CC | L | ■■□□■.■□□ | L | |
| 4D | M | □■□□■.■□■ | M | |
| AE | N | ■□■□■.■■□ | N | |
| CF | O | ■■□□■.■■■ | O | (litero O) |
| 50 | P | □■□■□.□□□ | P | |
| D1 | Q | ■■□■□.□□■ | Q | |
| D2 | R | ■■□■□.□■□ | R | |
| 53 | S | □■□■□.□■■ | S | |
| D4 | T | ■■□■□.■□□ | T | |
| 55 | U | □■□■□.■□■ | U | |
| 56 | V | □■□■□.■■□ | V | |
| D7 | W | ■■□■□.■■■ | W | |
| D8 | X | ■■□■■.□□□ | X | |
| 59 | Y | □■□■■.□□■ | Y | |
| 5A | Z | □■□■■.□■□ | Z | |
| DB | [ | ■■□■■.□■■ | SHIFT K | |
| 5C | \ | □■□■■.■□□ | SHIFT L | |
| DD | ] | ■■□■■.■□■ | SHIFT M | |
| DE | ↑ | ■■□■■.■■□ | SHIFT ↑ | |
| 5F | ← | □■□■■.■■■ | SHIFT ← | |
| 60 | ` | □■■□□.□□□ | Presiĝas kiel ` | |
| E1 | a | ■■■□□.□□■ | Presiĝas kiel A | |
| E2 | b | ■■■□□.□■□ | Presiĝas kiel B | |
| 63 | c | □■■□□.□■■ | Presiĝas kiel C | |
| E4 | d | ■■■□□.■□□ | Presiĝas kiel D | |
| 65 | e | □■■□□.■□■ | Presiĝas kiel E | |
| 66 | f | □■■□□.■■□ | Presiĝas kiel F | |
| E7 | g | ■■■□□.■■■ | Presiĝas kiel G | |
| E8 | h | ■■■□■.□□□ | Presiĝas kiel H | |
| 69 | i | □■■□■.□□■ | Presiĝas kiel I | |
| 6A | j | □■■□■.□■□ | Presiĝas kiel J | |
| EB | k | ■■■□■.□■■ | Presiĝas kiel K | |
| 6C | l | □■■□■.■□□ | Presiĝas kiel L | |
| ED | m | ■■■□■.■□■ | Presiĝas kiel M | |
| EE | n | ■■■□■.■■□ | Presiĝas kiel N | |
| 6F | o | □■■□■.■■■ | Presiĝas kiel O | |
| F0 | p | ■■■■□.□□□ | Presiĝas kiel P | |
| 71 | q | □■■■□.□□■ | Presiĝas kiel Q | |
| 72 | r | □■■■□.□■□ | Presiĝas kiel R | |
| F3 | s | ■■■■□.□■■ | Presiĝas kiel S | |
| 74 | t | □■■■□.■□□ | Presiĝas kiel T | |
| F5 | u | ■■■■□.■□■ | Presiĝas kiel U | |
| F6 | v | ■■■■□.■■□ | Presiĝas kiel V | |
| 77 | w | □■■■□.■■■ | Presiĝas kiel W | |
| 78 | x | □■■■■.□□□ | Presiĝas kiel X | |
| F9 | y | ■■■■■.□□■ | Presiĝas kiel Y | |
| FA | z | ■■■■■.□■□ | Presiĝas kiel Z | |
| 7B | { | □■■■■.□■■ | ||
| FC | \ | ■■■■■.■□□ | ||
| 7D | } | □■■■■.■□■ | ||
| 7E | ~ | □■■■■.■■□ | ||
| FF | DEL | ■■■■■.■■■ | Rub out | Trupleno, erarneniigo |