▲ Artikollisto
fonto: Scienca Revuo, 1958 n-ro 37,
artikolo 265 (PDF); redaktita teksto
laŭ permeso: CC BY-ND 4.0
J. W. Moll iama profesoro pri botaniko ĉe la ŝtata universitato en
Groningen (Nederlando).
Antaŭparolo
Tiu ĉi terminaro tute baziĝas sur la lernolibro de profesoro d-ro
J. W.
Moll. Tamen, plurajn aldonojn mi ĉerpis el la terminologia parto
de „Compendium” de d-ro A. A. Pulle, eksprofesoro ĉe la
ŝtata universitato en Utrecht (Nederlando) kaj el „Leerboek
der algemene plantkunde” (Lernolibro pri la ĝenerala botaniko) de
d-ro E.
Reinders, profesoro ĉe la ŝtata agronomia altlernejo en Wageningen
(Nederlando).
Kiel eble plej multe mi uzis terminojn, troveblajn en „Botanika
klasifiko” de d-ro A. L. Malmanche, membro de la
franca botanika asocio, kaj en Plena Vortaro. Tamen, ĉar multajn el tiuj
terminoj nur laŭ aspekto oni povas nomi esperantaj, tiajn mi klopodis
vere esperantigi. Bedaŭrinde ne ĉiam mi sukcesis.
Post la terminoj troviĝas la scienca traduko; ordinare la latinaj
substantivoj estas donitaj en formo singulara, adjektivoj en „vira”
formo singulara.
Mi ĝojas, ke ĉiloke mi povas esprimi koran dankon al kelkaj
amikoj-esperantistoj, kiuj bonvole helpis min en dubaj kazoj, speciale
al s-ro G. F.
Makkink, biologia doktorando, prezidanto de ANSE, kiu zorge
tralegis la tutan manuskripton.
Plurajn rimarkojn liajn mi profite uzis por pliprecizigi mian
laboron.
Plue mi sincere dankas la eldonejon J. B. Wolters (Groningen,
Nederlando), kiu senrezerve permesis al mi uzi la libron de profesoro
Moll.
Chr. S.
Enkonduko.
- La tri ĉefaj partoj, kiuj konsistigas korpon de planto, estas:
- folio (folium); vidu 4.
- tigo aŭ trunko (caulis); vd. 33.
- radiko (radix); vd. 45.
- El folio aŭ/kaj tigo devenas:
- burĝonoj (gemma); vd. 50.
- bulboj kaj tuberoj (bulbus kaj tuber); vd.
54.
- ĉiroj (cirrus); vd. 60.
- dornoj (spina); vd. 61.
- pokaloj kaj ampoletoj; (ascidium kaj ampulla); vd.
62.
- floroj (flos); vd. 66 kaj 74.
- fruktoj (fructus); vd. 129.
- semeroj aŭ grajnoj (semen aŭ granum); vd.
139.
- Plue estas menciindaj supraĵaj elkreskaĵoj, nome
akcesoraĵoj (organum accessorium); vd. 63.
Folio (folium).
- La partoj de folio estas jenaj:
- folia ingo (vagina); vd. 8.
- petiolo (petiolus), ordinare cilindroforma. Kelkfoje ĝi
estas sulkita (canaliculatus); vd. 9.
- limbo (limbus, lamina), ordinare plata; vd. 10. Rim. Pri la
lokiĝo de la folioj (dispositio foliorum) vd. 32.
- Rilate al la havo aŭ nehavo de tiuj partoj oni nomas folion:
- kompleta, se ĝi konsistas el ĉiuj tri partoj; Ranunculus
acer L.
- nekompleta, se unu aŭ du el tiuj partoj mankas; Fago,
Gramenacoj, Miozoto, Acacia Willd.
- Ĉe folio kelkfoje alestas:
- stipoloj (stipula), du folietoj flanke de la petiolo,
insertitaj sur la tigo; Viola tricolor L., Liriodendron Tulipifera L.
Kelkfoje du stipoloj estas kunkreskintaj kun la petiolo (stipulae
adnatae); Rosa L. Kelkfoje kun la stipoloj de la kontraŭa folio; Humulus
Lupulus L.
- tubeto (ocrea aŭ ochrea), du kunkreskintaj stipoloj kiuj
tube ĉirkaŭas la trunketon; Rheum Rhaponticum L., Platanus oeccidentalis
L.
- langeto (ligula), malgranda membrano sur la limo inter
folia ingo kaj limbo ĉe la Gramenacoj.
- Laŭ la nombro de siaj limboj folio estas:
- simpla (simplex), se ĝi estas unulimba; vd. 8.
- kompozita (compositus), se ĝi estas plurlimba; vd. 28. Tamen, atentu
31a.
Simpla folio (folium
simplex).
Folia ingo (vagina).
- Folia ingo estas la plej suba parto de folio, ĉirkaŭanta
tute aŭ parte la tigon. La diversajn formojn oni ne distingas per
apartaj terminoj.
Petiolo (petiolus).
- Folio povas esti:
- senpetiola; tiukaze oni distingas:
- sidanta (sessilis), en kazo de nura nehavo de petiolo;
Myosotis L.
- tigoĉirkaŭanta (amplexicaulis), la bazo de la limbo pli-malpli
ĉirkaŭas la tigon; Sonchus oleraceus L.
- petiola (petiolatus). En tiu kazo la petiolo estas:
- ordinara; Quercus Robur L. Rim. Tia petiolo
kelkfoje estas sulkita (canaliculatus).
- ala (alatus), kun plata elkreskaĵo ambaŭflanke; Citrus
aurantium L.
- limbeca, t.e. iom plata kaj plilarĝiĝinta; la limbo mankas
aŭ estas tre malgranda filodio aŭ limbeca petiolo (phyllodium) servas
kiel limbo; Acacia auriculaeformis Willd.
Limbo (limbus, lamina).
- Pri limbo necesas priparoli:
- ĝeneralan formon (circumscriptio); vd. 11.
- pinton (apex); vd. 16.
- bazon (basis); vd. 17.
- nervojn (nervus) kaj vejnojn (vena); vd. 18.
- intervejnaĵon (intervenium); vd. 19.
- nervaron (nervatio, venatio); vd. 20.
- randon (margo); vd. 21.
- surfacon; vd. 26.
- Rilate al priskribo de la ĝenerala formo gravas, kie troviĝas la
plej granda larĝo de la limbo, nome:
- je la mezo; vd. 12.
- sub la mezo; vd. 13.
- super la mezo; vd. 14.
- la larĝo ne varias; vd. 15.
- La plej granda larĝo troviĝas meze; la limbo povas esti:
- cirkla, ronda (orbicularis, rotundus); longo kaj
larĝo estas egalaj; Tropaeolum majus L., Rhus Cotinus L. Rim.
Se la petiolo estas insertita en la mezo de la limbo, oni pomas la
folion ŝildforma (peltatus, scutatus); Tropaeolum majus L.,
Hydrocotyle vulgaris L.; vd. ankaŭ 13 b3.
- ovala aŭ elipsa (ovalis, ellipticus), longo 1½-
ĝis 2-oble la larĝo; Camellia japonica L.
- oblonga, longforma (oblongus), longo 2½ - ĝis 3-oble la
larĝo; Ficus elastica Roxb.
- lancetforma (lanceolata), longo 3½- ĝis 5-oble la larĝo;
Salix alba L.
- La plej granda larĝo troviĝas sub la mezo. Tiukaze la limbo povas
esti:
- hehavanta lobojn aŭ baskojn ĉe la bazo:
- ovoforma (ovatus); Syringa vulgaris L.
- triangula (triangularis), havanta la formon de egalkrura
(izocela) triangulo; Atriplex hortensis L.
- deltoforma (deltoideus), havanta la formon de egallatera
triangulo; Populus monilifera Ait.
- romboforma (rhomboideus); Populus pyramidalis Salisb.
- havanta lobojn aŭ baskojn (lacinia) ĉe la entranĉita bazo:
- korforma (cordatus), pinto akuta, bazaj loboj obtuzaj;
Aristolochia Sipho L’Hérit.
- renforma (reniformis), mallonga kaj larĝa, bazaj loboj
obtuzaj; Nuphar luteum Sm.
- sagoforma (sagittus), pinto kaj bazaj baskoj akutaj;
Sagittaria sagittifolia L. Rim. Ankaŭ inter la sagoformaj
folioj troviĝas ŝildformaj; Colocasia Schott.
- lancoforma (hastatus), kiel sagoforma, sed la bazaj baskoj
elstaras horizontale; Rumex Acetosella L.
- orelhava (auriculatus), similas je sagoforma aŭ lancoforma,
sed konsiderindaj entranĉoj bazaj apartigas du iom malgrandajn lobojn aŭ
baskojn (orelojn) de la granda kaj larĝa antaŭa limboparto; Solanum
Dulcamara L.
- La plej granda larĝo troviĝas super la mezo. Tiukaze limbo povas
esti:
- invers-ovoforma (obovatus); Corylus Avellana L.
- spatelforma (spathulatus), kiel invers-ovoforma, sed la
limbo per mallarĝa strio etendiĝas laŭlonge de la petiolo; Bellis
perennis L. Rim. Folio, kies limbo plilongiĝas, kelkfoje eĉ
laŭlonge de la tigo, nomiĝas dekura (decurrens); Symphytum
officinale L.
- kojnoforma (cuneiformis, cuneatus), t.e. pli-malpli
invers-triangula; Ginkgo biloba L.
- invers-korforma (obcordatus); Oxalis L.
- La larĝo de la limbo ne varias, estas konstanta. Tiukaze la limbo
povas esti:
- liniforma (linearis), la transversa tratranĉo estas plata,
maldika; Taxus baccata L., pluraj Gramenacoj.
- rubandoforma (ligulatus), liniforma, sed tre longa; Butomus
umbellatus L. Rim. Se la transversa tratranĉo estas iom dika,
plat-elipsa, la folio ofte estas nomata rimenforma; kelkaj Liliacoj,
pluraj Orkidacoj.
- glavoforma (ensiformis), la ĉefa nervo (costa) ege
plidikiĝis, do la transversa tratranĉo estas romboforma; Iris
Pseudacoris L.
- alenforma (subulatus), la transversa tratranĉo estas
cirkla; la folio estas malmola kaj akutpinta; Juniperus communis L.
- pingloforma (acerosus, acicularis), la pli-malpli
alenformaj folietoj de pingloarboj; Pinus L., Abies Mill.
Limbopinto (apex).
- Limbopinto povas esti:
- akuta (acutus), iom post iom mallarĝiĝanta ĝis pintiĝo;
Salix alba L.
- obtuza (obtusus), la supra duono de la limbo pli-malpli
similas duoncirklon; Bellis perennis L., Berberis vulgaris L.
- abrupt-akuta (acuminatus), kun elstara pinteto; Ulmus
campestris L.
- abrupt-obtuza (hebetatus), la limbo estas iom longforma,
sed subite finiĝas per obtuza supro; Rhus Cotinus L.
- detranĉita (truncatus), la supro ŝajne estas fortranĉita
rektlinie; Liriodendron Tulipifera L.
- entranĉita (emarginatus), kun malprofunda eltranĉaĵo;
Oxalis L.
- pikilpinta (mucronatus), kun klare apartigita, mallonga,
cilindroforma pinto; Potamogeton mucronatus Schrad.
Limbobazo (basis).
- Limbobazo povas esti:
- nekunkreskinta:
- akuta (acutus); Salix alba L., Oxalis L.
- obtuza (obtusus), se la limbo estas ronda, ovoforma aŭ
ovala.
- detranĉita (truncatus), se la limbo estas aŭ triangula, aŭ
deltoforma.
- entranĉita (emarginatus); Lonicera Caprifolium L.
- kunkreskinta (connatus), la bazoj de du aŭ tri sidantaj
folioj kunkreskis, ĉirkaŭante la tigon; Dipsacus laciniatus L.
- trakreskita (perfoliatus), la bazaj elstaraĵoj de sidanta
folio kunkreskis, ĉirkaŭante la tigon, kiu do ŝajne trakreskas la
folion; Bupleurum rotundifolium L.
Nervoj (nervus).
- Oni distingas:
- ĉefnervon aŭ mezan nervon (costa); ĝi dividas la
limbon en du ĝenerale samgrandajn partojn. Rim. Se la partoj ne
estas samgrandaj, la limbo nomiĝas nesimetria (inaequalis); Ulmus
campestris L., begonioj.
- flanknervojn (nervus lateralis), pli-malpli grandajn
nervojn ambaŭflanke de la ĉefnervo.
- vejnojn (vena), la plej delikatajn nervetojn flanke de la
ĉefnervo kaj de la flanknervoj. Rim. Ofte la vejnoj formas
retsimilan figuron; la folio nomiĝas retvejna
(reticularis).
Intervejnaĵo (intervenium).
- Intervejnaĵo, la mola, ordinare verda substanco kiu
troviĝas inter vejnoj kaj nervoj.
Nervaro (nervatio, venatio).
- Laŭ la aranĝo de la nervoj folio nomiĝas:
- se la nervoj diverĝas (nervus divergentibus);
- palmnerva (palminervis); pluraj nervoj diverĝas de el la
mezo de la limbobazo.
- plumnerva (penninervis); ambaŭflanke la ĉefnervo naskas
flanknervojn, en diversaj distancoj de la bazo. Rim. Multaj
Laŭracoj kaj kelkaj aliaj plantoj havas nervaron, kiu mezas inter
palmnerva kaj plumnerva: je malgranda distanco de la bazo, el la
ĉefnervo eliras ambaŭflanke unu aŭ du fortikaj, kurbaj nervoj. Tiuokaze
la limbo nomiĝas trinerva (triplinervis) aŭ kvinnerva
(quintuplinervis).
- se la nervoj kuniĝas ĉe la supro (nervus confluentibus):
- paralelnerva (rectinervis); ĉiuj nervoj estas rektaj kaj
pli-malpli paralelaj.
- kurbnerva (curvinervis); nur la ĉefnervo estas rekta kaj la
flankaj nervoj estas kurbaj. Ili diverĝas de la bazo ĝis la mezo, poste
konverĝas ĝis la pinto.
Limborando (margo).
- Rando povas esti:
- integra (integer), sen entranĉoj; vd. 24.
- entranĉita (divisus), nome:
- la entranĉoj estas malgrandaj, ne ŝanĝas la aspekton de la
limborando; vd. 22.
- la entranĉoj ŝanĝas la aspekton de la limbo, ĉar ili estas iom
profundaj ĝis profundaj (folium dissectum). Tiukaze la entranĉoj
troviĝas inter du flanknervoj aŭ inter flanknervo kaj ĉefnervo; vd.
23.
- Se la entranĉoj estas malgrandaj, rando povas esti:
- segildenta (serratus), entranĉoj (sinus) kaj elstaraĵoj
(angulus) akutaj. Plue oni uzas la terminojn segildenteta kaj
segildentega.
- duoble segildenta (biserratus); la randoj de la
„segildentoj” refoje estas segildentaj.
- ondlinia, serpentuma (repandus); entranĉoj kaj
elstaraĵoj obtuzaj.
- krenela (crenatus); entranĉoj akutaj, elstaraĵoj
obtuzaj.
- denta (dentatus); entranĉoj obtuzaj, elstaraĵoj
akutaj.
- pikildenta (spinose dentatus); kiel denta, sed ĉiu „dento”
finiĝas per pikilo; Ilex Aquifolium L., multaj kardoj.
- Se la entranĉoj estas iom profundaj (folium dissectum), la folioj
nomiĝas:
- lobaj (lobatus); la entranĉoj ne atingas ĝis la duono de la
flanknervoj: du-, tri-, kvar-, kvinloba (bi-, tri-, quadri-,
quinquelobatus) k.t.p.
- fendaj (fissus); la entranĉoj atingas ĝis la duono de la
flanknervoj: du-, tri-, kvar-, kvinfenda (bi-, tri-, quadri-,
quinquefissus) k.t.p.
- partaj (partitus, dividus); entranĉoj atingas ĝis pli ol
duono de la flanknervoj: du-, tri-, kvar-, kvinparta (bi-, tri-,
quadri-, quinquepartitus) k.t.p.
- Pri limborando plue estas menciinda:
- kelkfoje la rando kaj la apudranda parto de la limbo onde leviĝas
kaj malleviĝas. Tia folio nomiĝas onda (undulatus).
- folia organo, kies randoj havas elstaraĵojn similantajn franĝon
nomiĝas franĝa (fimbriatus).
- folia organo, kies dikiĝintaj randoj havas iom fortikajn, destarajn
harojn, nomiĝas cilia (ciliatus); vd. 65 Rim. 1.
- Laŭ nervaro kaj entranĉoj limbo nomiĝas:
palmloba (palmatilobus), palmnerva kaj loba.
palmfenda (palmatifissus), palmnerva kaj fenda.
palmparta (palmatipartitus), palmnerva kaj
parta.
plumloba (pinnatilobus), plumnerva kaj loba.
plumfenda (pinnatifissus), plumnerva kaj fenda.
plumparta (pinnatipartitus), plumnerva kaj parta.
Rim. 1. Folioj, kiaj la folioj de Achillea Millefolium L.,
nomiĝas duoble plumpartaj (pinnati-bipartus).
Rim. 2. Parton de folio inter du pli-malpli profundaj entranĉoj
oni nomas basko (lacinia); Quercus Robur var.
laciniata.
Surfaco.
La surfaco de limbo povas esti:
- glata (laevis), t.e. sen elstaraĵoj, buletoj, sulketoj
k.t.p. Glata folio povas esti:
- brileta (nitidus, nitens).
- malbrila (opacus).
- prujneska (prunosus).
- senhara (glaber).
- malglata, raspa (scaber, asper).
- sulketa (rugosus).
- buleta (bullatus).
Pri haroj kaj aliaj akcesoraĵoj vd. 63.
Pri koloroj vd. 106.
Laŭ ĝia diko oni nomas limbon:
- membraneca (membranosus), ege maldika.
- skarioza aŭ sekmembraneca (scariosus), ege maldika
kaj seka. Rim. La terminojn sub a kaj b oni uzas fakte nur
priskribante kalikon, korolon, brakteon, k.t.p.
- herbeca (herbaceus), mola kaj maldika.
- papereca (papyraceus, chartaceus), maldika, tamen iom
fortika.
- pergameneca (pergamentaceus), maldika kaj malmola.
- ledeca (coriaceus), iom dika kaj malmola.
- karneca (carnosus), dika kaj sukoriĉa.
Kompozita folio (folium
compositus).
- La partoj, kiuj povas konsistigi kompozitan folion estas:
- folia ingo (vagina).
- komuna petiolo (petiolus communis).
- subpetioloj (petiolulus), ĉiuj subtenantaj unu
sublimbon.
- folioloj (foliolum), la unuopaj sublimboj.
Rim. Se folio estas pluroble kompozita, oni povas paroli pri
petioloj kaj folioloj unuarangaj, duarangaj, k.t.p.
- substipoloj (stipellae), stipoloj ĉe la bazo de la
folioloj.
- Kompozita folio povas esti:
- palmkompozita (palmatus), tri aŭ pli da folioloj insertitaj
sur la supro de komuna petiolo; vd. 30.
- plumkompozita (pinnatus), folioloj ambaŭflanke de komuna
petiolo. Du kontraŭaj folioloj formas jugon (jugum); vd.
31.
- palm-plumkompozita (digitatopinnatus), palmkompozita kun
plumkompozitaj folioloj; Mimosa pudica L.
Rim. Folio de Helleborus foetidus L. kaj multaj Aroideae
nomiĝas piedforme kompozita (pedatipartus).
- Laŭ la nombro de la folioloj palmkompozita folio nomiĝas:
- trifoliola (trifoliolatus).
- kvinfoliola (quinquefoliolatus).
- sepfoliola (septemfoliolatus).
- naŭfoliola (novemfoliolatus).
- multfoliola (multifoliolatus), pli ol 9 folioloj.
- duoble trifoliola (biternatus); trifoliola folio, kies
folioloj denove estas palmkompozitaj, havantaj tri subfolioloj.
- Plumkompozita folio povas esti:
- unufoliola (unifoliolatus); nur la supra foliolo
disvolviĝis. Tia folio distingiĝas de simpla folio ĉar inter la foliolo
kaj la petiolo troviĝas artiko (articulatio).
- dufoliola (bifoliolatus).
- nepare plumkompozita (imparipinnatus), kun foliolo sur la
supro de la petiolo.
- pare plumkompozita (paripinnatus, abrupte pinnatus), sen
foliolo sur la supro de la petiolo.
- interrompite plumkompozita (interrupte pinnatus); inter du
normalaj folioloj ĉiufoje troviĝas multe pli malgranda foliolo.
- duoble plumkompozita (bipinnatus); plumkompozita folio,
kies folioloj denove estas plumkompozitaj.
- malpliiĝe plumkompozita, la supra parto de la folio estas
malpli-oble plumkompozita ol la malsupra parto; pluraj Umbelacoj.
Lokiĝo de
la folioj (dispositio foliorum, phyllotaxis).
- Sur ĉiu nodo (vd. 33) povas esti lokita(j):
- unu folio; tiukaze la lokiĝo estas:
- disa (alternus, sparsus); la folioj ŝajne estas neregule
dislokitaj sur la tigo, sed la lokiĝo estas indikebla jene: ⅓, ⅖, ⅜
k.t.p.
- duvice alterna (folia disticha); tia lokiĝo estas indikebla
per ½.
- du folioj; ili nomiĝas kontraŭaj (folia opposita) kaj la
lokiĝon Oni nomas kruca (decussata), ĉar du sinsekvaj paroj da
folioj ĉiam formas krucon.
- pli ol du folioj; tia lokiĝo nomiĝas verticila
(verticillatus); Asperula L.
Tigo, trunko (caulis).
Tigo estas la portanto de folioj kaj diversaj aliaj
organoj. La ofte iom dikiĝinta loko, sur kiu troviĝas unu aŭ pli da
folioj nomiĝas nodo (nodus). Parto de tigo inter du nodoj
nomiĝas internodaĵo (internodium).
La supra angulo, limigita de tigo kaj folio, petiolo aŭ branĉo nomiĝas
akselo (axilla). Dika, rekte staranta tigo de arbo nomiĝas
trunko.
Oni distingas:
- sentigajn plantojn (planta acaulis), ŝajne sentigajn, sed
fakte havantajn ege mallongan tigon; tiukaze la folioj nomiĝas
radikaj folioj (folia radicalia); ili formas rozeton
(rosula).
- tighavajn plantojn.
Rim. Veratrum L. kaj Musa L. (la banan„arbo”) nur ŝajne havas
tigon aŭ trunkon. Tia pseŭdotrunko (truncus spurius) konsistas
el fortikaj folio-ingoj, kiuj ĉirkaŭas unu la alian.
Subtera tigo nomiĝas:
- tigo-piedo (caudex), la subtera, mallonga, travintranta
parto de la tigo de dujardaŭraj herboj; Valeriana officinalis L.
- rizomo (rhizoma), iom longa, plej ofte horizontale
kreskanta; Acorus Calamus L.
Rim. Burĝonoj, elkreskintaj el rizomo, nomiĝas subteraj
eliruloj (turion).
Laŭ ĝiaj ecoj tigo estas:
- herbeca (herbaceus), suka, ofte verda, neligneca; ordinare
oni nomas ĝin tigo, kelkfoje trunketo.
Rim. Plantoj, havantaj herbecajn tigojn, nomiĝas
herboj (herba); Lilium L., gresoj.
- ligneca; tiukaze ĝi estas nomata trunko (truncus);
vd. 37.
Plantoj havantaj trunkon, nomiĝas:
- arbedo aŭ arbusto (frutex, arbuscula), se la
trunko disbranĉiĝas en aŭ tuj apud la tero; Rosa L.
- arbo (arbor), se la trunko disbranĉiĝas iom alte super la
tero aŭ ne disbranĉiĝas. Pri branĉoj vd. 43.
Laŭforme tigo povas esti:
- cilindra (teres, ecylindraceus).
- angula (angularis), prismoforma: triangula
(triangularis), kvarangula (quadrangularis),
kvinangula (quinquangularis); … ĝis multangula
(multangularis).
- plata (compressus), la transversa tratranĉo estas
pli-malpli plat-elipsa.
Rim. Cyclamen L. havas tuberforman tigon, la ŝvelintan
subloban internodaĵon (internodium hypocotylum); vd. 144
c.
La surfaco de tigo povas esti:
- glata (laevis); vd. 26 a.
- ripa (costatus), havanta kelkajn laŭlongajn listelojn.
- sulka (sulcatus), kun multaj laŭlongaj sulketoj.
Laŭ vivodaŭro la partoj de planto estas jardaŭraj, dujardaŭraj
kaj daŭraj (multjardaŭraj). Tial planto povas esti:
- jardaŭra (annuus).
- dujardaŭra (biennis).
- daŭra, plurjardaŭra (perennis).
Laŭ karaktero tigo nomiĝas:
- ordinara tigo, trunketo; vd. 36 a.
- trunko (truncus); vd. 36 b.
- ŝalmo (culmus), la ordinare kava tigo de multaj Gramenacoj,
havanta klare videblajn nodojn kaj internodaĵojn.
- kalamo (calamus), la „ŝalmo” de la Junkacoj kaj kelkaj
Ciperacoj, konsistanta el unu tre longa internodaĵo.
Rim. Ĉe multaj Orkidacoj kaj kelkaj aliaj tropikaj plantoj
la tigo dikiĝas tiel, ke oni nomas la dikiĝintan parton
pseŭdotubero (pseudobulbus).
Laŭ ĝia direkto tigo estas:
- rektstara (erectus), vertikale supren; Senecio vulgaris
L.
- penda (pendulus, dependens), vertikale malsupren; Linaria
Cymbalaria Mill.
- kuŝanta (humifusus, prostatus, procumbens), pli-malpli
horizontale sur la tero; Polygonum aviculare L.
- rampanta (repens, reptans), kuŝanta, sed kun radikoj ĉe la
nodoj; Glechoma hederacea L.
- leviĝanta (ascendens), bazo kuŝanta, la supro rekte
staranta; Comarum. palustre L.
- kapklina (nutans, cernuus), rekte staranta, la supro penda;
Fritillaria Meleagris L.
- falkuŝanta (prostatus), la bazo iom supren, la supro
kuŝanta; Asparagus prostatus Dum.
- grimpanta (scandens), atinganta pli altan lokon ne volve,
sed alkroĉante sin al iu subtenaĵo pere de ĉiroj, hokoj, dornoj aŭ iu
ajn alkroĉilo.
- volvegrimpa (volubilis), spirale volvanta sin ĉirkaŭ iu
subtenaĵo:
- maldekstrume (sinistrorsum), la subtenaĵo ĉe la maldekstra
flanko de la volviĝanta tigo; Convolvulus sepium L.
- dekstrume (dextrorsum), la subtenaĵo ĉe la dekstra flanko
de la volviĝanta tigo; Humulus Lupulus L.
Branĉoj (ramus).
- La plej malgrandaj branĉoj nomiĝas branĉetoj (ramulus).
Specialspecaj branĉoj estas:
- elirulo aŭ stolono (stolo, flagellum), longa,
maldika, surtera branĉo, produktanta radikhavajn plantetojn je la nodoj;
Fragaria vesca L.
- limbeca tigo (phyllocladium), ordinare plata, ĉiam
verda;Ruscus aculeatus L. ’
- rapidkreska vergo (virga singularis), longa, fortika
branĉo, vertikale kreskanta el „dormanta” flank- aŭ kromburĝono (vd. 51.
6); Salix alba L.
- vergo kaj vergeto, divers-aspektaj branĉoj sur
sama arbo aŭ arbusto:
- vergo (virga), branĉo kies internodaĵoj havas normalan
longon.
- vergeto aŭ vergolo (virgula, virgula succrescens),
branĉetoj kies internodaĵoj estas ekstreme mallongaj. Ili estas la
fruktoportantoj; Pirus Malus L.
- Laŭ ĝia direkto branĉo estas:
- vertikala (fastigiatus), vertikale supren; Populus
pyramidalis Salisb.
- horizontala (horizontalis); Picea excelsa Link.
- destara (patens), formanta angulon ±45-gradan kun la
trunko: Fagus silvatica L.
- penda (pendulus), vertikale malsupren; Salix babylonica
L.
- pendkliniĝanta (declinatus, deflexus), la bazo destaranta,
la supro kurbiĝante teren; Betula alba L.
Radiko (radix).
Radiko estas la parto de planto ordinare subtera; ĝi fiksas la
planton en la tero, el kiu ĝi ĉerpas akvon enhavantan nutrajn
substancojn.
Partoj de radikoj estas:
- radikokolo (collum), la parto sur kiu fiksiĝas tigo aŭ
trunko.
- radikopinto (apex), la malsupren direktiĝanta
radikfinaĵo.
- radikokorpo (corpus), inter kolo kaj finaĵo.
- radikbranĉoj (ramus radicalis).
- fibraj radiketoj (fibrilla).
- radikharoj (pilus radicalis).
- radikĉapo (calyptra); ĝi kovras la radikpinton.
Oni distingas:
- ĉefradikon (radix primaria) kaj ĝiajn branĉojn, la
flankradikojn (radix lateralis); vd. 46 kaj 48.
- kromradikojn (radix adventicia), ĉiujn aliajn radikojn; vd.
49.
Ĉefradiko povas esti:
- karotforma (fusiformis, daŭciformis), iom konusforma;
Daucus Carota L.
- napoforma aŭ rapoforma (napiformis, rapiformis),
la radikokorpo ege dikiĝinta kun maldika finaĵo; Brasica Rapa L.
- fadenforma (filiformis), tre maldika kaj longa; Spergula
arvensis L.
- branĉhava (ramosus), la radiko de arboj kaj arbustoj.
Kromradiko povas esti:
- fibreska (fibrosus), maldika, multnombra; Gramenacoj.
- aeroradiko (radix aereus); ili eliras el tigo aŭ branĉoj
kaj kreskas en la teron se ili atingas ĝin; Ficus Benjamina L.
Rim. Se aeroradikoj, elirantaj el la trunko kaj subtenantaj
ĝin, fiksiĝas en la tero, oni nomas ilin stilzoradikoj; pandano,
rizoforoj.
- suĉradikoj (haustorium); ili penetras en aliajn kreskaĵojn
por suĉi nutraĵon el ili; Viscum album L.
- fiksradikoj (fulcrum), mallongaj eltigaj kromradikoj per
kiuj ne-parazitaj kreskaĵoj fiksiĝas al iu subtenaĵo; Hedera Helix
L.
Rim. 1. Kelkfoje la radikpinto de kromradiko estas ŝvelinta:
ŝvelpinta radiko (radix filipendula); Spiraea filipendula L.,
Ulmaria fil. J. Hill.
Rim. 2. Radikon havantan plurajn ŝvelaĵojn, oni nomas
rozari-radiko (radix moniliformis); Pelargonium triste
Soland.
Burĝonoj (gemma).
Burĝonoj estas junaj, mallongaj tigoj kun folioj aŭ/kaj floroj;
ordinare ilin ŝirmas ia envolvaĵo; vd. 53 b.
laŭ ilia lokiĝo oni distingas:
- finburĝonojn (g. terminalis); ili estas finstaraj.
- flankburĝonojn (g. lateralis), flanke de la tigoj kaj
branĉoj; ordinare ili troviĝas en la akseloj de folioj aŭ tuj super la
folio-cikatroj: akselburĝonoj (g. axellaris).
- kromburĝonojn (g. adventicius), en neordinaraj lokoj; ofte
ili estas dormantaj flankburĝonoj, provizore ne disvolviĝintaj.
Rim. Ĉe kelkaj plantoj, ekz. Juglans L., Acer rubrum L.,
sambuko, tabako kaj aliaj, en ĉiu akselo ordinare troviĝas pli ol unu
burĝono. La unua, ofte la plej granda, estas la ĉefburĝono, la
aliaj nomiĝas aldonaj burĝonoj.
Laŭ enhavo burĝonoj nomiĝas:
- foliburĝonoj (g. folifera), enhavantaj tigeton kaj
foliojn.
- florburĝonoj (g. florifera, alabastrum), enhavantaj tigeton
kun floro aŭ floraro.
- miksburĝonoj (g. mixta), enhavantaj tigeton kun folioj kaj
floro aŭ floraro.
Oni povas distingi la burĝonojn ankaŭ jene:
- nudaj burĝonoj (g. nudus), sen kovraĵo.
- kovritaj burĝonoj (g. clausulus), ĉirkaŭitaj de
burĝon-envolvaĵo (perula), konsistanta el ledecaj
burĝonskvamoj (tegmentum).
Bulboj (bulbus) kaj Tuberoj
(tuber).
Bulboj kaj tuberoj estas deponejoj por la rezervo-nutraĵo; ili
formortas kiam iliaj burĝonoj jam elsuĉis ilin por estigi novajn
kreskaĵojn.
Bulboj entenas la rezervo-nutraĵon precipe en foliecaj organoj;
vd. 57 kaj 58. Tuberoj entenas la rezervo-nutraĵon en tigecaj aŭ en
radikecaj organoj: tigtuberoj kaj radiktuberoj; vd. 42
Rim.
Laŭ la loko, kie ili troviĝas, oni distingas:
- subterajn bulbojn kaj tuberojn.
- surtigajn bulbetojn (bulbulus) kaj tuberetojn (tuber
accessorium aŭ t. caulinare), en la foli-akseloj.
La partoj de bulbo estas:
- disko (discus), ege kunpremita tigo; sur ĝi staras la
skvamoj aŭ la tunikoj; vd. b.
- foliecaj organoj, kiuj enhavas la rezervo-nutraĵon. Tiuj
organoj nomiĝas:
- tunikoj, se ili tute aŭ preskaŭ tute ĉirkaŭas la bulbon;
vd. 58 a.
- skvamoj, se ili estas pli-malpli konus- aŭ cilindroformaj
kaj staras unu apud la alia; vd. 58 b.
- ĉefburĝono (gemma bulbus), kiu estigos la novan
planton.
- unu aŭ pluraj generbulbetoj (bulbulus), kiuj estigos novajn
bulbojn.
- fibreskaj kromradikoj (radix fibrosus); vd. 49 a.
Laŭ la konstruo oni povas distingi:
- tunikbulbojn (bulbus tunicatus); cepo; vd. 57 b 1.
- skvambulbojn (bulbus squamosus); lilio; vd, 57 b 2.
Tuberojn oni distingas jene:
- tigtuberoj (tuber caulogenum), formiĝintaj el tigeca
organo, kaj havantaj foliecajn skvamojn kaj burĝonojn; ili nomiĝas:
- tuniktuberoj (t. tunicatus aŭ bulbotuber); ĉiu folieca
organo tute ĉirkaŭas la tuberon; Crocus vernus Wulf.
- nudaj tuberoj (t. nudus); la foliecaj skvamoj estas
malgrandaj aŭ preskaŭ tute forestas; Solanum tuberosum L.
- radiktuberoj (t. rhizogenum aŭ tuberculum), formiĝintaj el
radika organo; foliecaj organoj tute forestas; Dahlia variabilis Desf.,
Orchis Morio L.
Ĉiroj (cirrus).
- Ĉiroj estas kurbiĝintaj organoj fadenformaj, kiuj, ofte helice, sin
volvas ĉirkaŭ subtenaĵo. Laŭdevene ili estas:
- branĉoĉiroj, anstataŭantaj branĉeton, floron aŭ floraron;
Pasiflora coerulea L., Vitis vinifera L.
- folioĉiroj, anstataŭantaj folion, kelkfoje foliolon; Pisum
sativum L.
Dornoj (spina).
- Dorno estas ligneca, konusforma, pikilpinta organo. Laŭdevene ĝi
estas:
- branĉodorno, troviĝanta en foliakselo.
- foliodorno, troviĝanta en la loko de folio; Berberis
vulgaris L.
Pokaloj
(ascidium) kaj ampoletoj (ampulla, utriculus).
- Pokaloj kaj ampoletoj troviĝas nur ĉe insektmanĝantaj plantoj.
- pokaloj (ascidium), tubformaj elkreskintaj limboj; Nepentes
L.;
- ampoletoj (ampulla, utriculus), veziketformaj elstaraĵoj
limbecaj, havantaj aperturon fermeblan per klapeto; Utricularia L.
Akcesoraĵoj de la surfaco.
- Sur la surfaco de folio kaj tigo aŭ branĉeto plurfoje troviĝas:
- haroj (pilus), maldikaj, fadenformaj, iom molaj
elkreskaĵoj; vd. 64 kaj 65.
- haregoj (saeta), iom dikaj, malmolaj, fortikaj haroj.
- stelharoj (pilus stellatus), stelforme disbranĉiĝintaj
haroj.
- urtikharoj (stimulus), rigidaj, pikaj haroj.
- glandharoj (pilus capitatus, p. glandulosus), kun dikiĝinta
finaĵo, kiu ordinare sekrecias gluan sukon.
- skvametoj (lepis), plataj elkreskaĵoj.
- pikiloj (aculeus), ordinare elkreskaĵoj kojnformaj, ege
malmolaj kaj akrapintaj, malregule lokitaj sur tigo kaj/aŭ folio.
- ŝelporoj (lenticula), tre malgrandaj aperturoj en la
korktavolo, kiu ĉirkaŭas tigojn kaj branĉojn. La ŝelporoj havas
dikiĝintajn randojn.
- Laŭ sia pozicio haroj povas esti:
- alpremitaj (adpressus), laŭlonge kuŝantaj tuj sur folio aŭ
tigo.
- destaraj (erectus), formantaj angulon 45—90 gradan kun
folio aŭ tigo.
- Laŭ la speco de la haroj kaj la maniero, en kiu ili kovras la
surfacon, folio aŭ tigo nomiĝas;
- hara (pilosus), la ĝenerala termino; mallonghara
(pilosellus).
- stelhara (stellato-pilosus), la haroj disbranĉiĝas
stelforme.
- molhara (pubescens); mallong-molhara (puberulus);
iom long-molhara (villosiusculus); long-molhara
(villosus).
- hirta (hirtus, hirsutus), kun rigidaj, ofte destaraj haroj;
mallong-hirta (hirtellus).
- laneca, lanuga (lanatus, lanuginosus), kun longaj,
krispaj haroj.
- felteca (tomentosus), interkonfuzitaj, krispaj haroj,
formantaj kompaktan kovraĵon. mallong-felteca
(tomentellus).
- silkeca (sericeus), kun densa hararo, la haroj alpremitaj,
rektaj kaj molaj.
- velureca (velutinus), kun densa, mola, mallonga hararo
destara.
- harega, pikilhara (hispidus strigosus, setosus),
kun rigidaj, malmolaj haroj.
Rim. 1. Se rando de folio aŭ ripo de tigo havas destarajn
harojn, ciliojn (cilia), oni nomas ĝin cilia (ciliatus).
Rim. 2. Barbaj (barbatus) nomiĝas organoj, ekz.
korolfolioj, stilusoj, stamenoj, kiuj estas provizitaj per densa tufeto
de haroj.
lokiĝo de la floroj
(anthotaxis).
- Laŭ la lokiĝo de la floroj oni povas paroli pri:
- unufloraj plantoj (planta uniflora).
- disaj floroj (flores sparsi); la planto havas pli ol unu
floron, ĉiu floro troviĝas sola en foli-akselo.
- floraro aŭ infloresko (inflorescentia), du aŭ pli
da floroj sur speciala branĉeto aŭ finstaraj je la supro de tigo aŭ
branĉo. Inter tiuj floroj ne troviĝas ordinaraj folioj; vd. 69.
- Floraro konsistas el:
- pedunklo (pedunculus), la komuna florartigo, la
ĉefakso, kiu ofte disbranĉiĝas en flankaksoj
unuarangaj; se ankaŭ ili disbranĉiĝas, ili portas flankaksojn
duarangajn k.t.p.
- pedikloj (pedicellus), ĉiuj portantaj nur unu floron.
- brakteoj (bractea), speco de folio el kies akselo elkreskas
florartigo (pedunculus).
- subbrakteoj aŭ brakteoloj (bracteola), speco de
folietoj el kies akselo elkreskas pediklo.
- subbrakteoj duarangaj aŭ brakteoletoj
(bracteolula), speco de folioj sur la pediklo.
- floroj (flos); vd. 74.
- Specialaj brakteoj estas:
- spato (spatha), granda brakteo, kiu servas kiel floraringo
aŭ kiel floringo.
- envolvaĵo aŭ involukro (involucrum), konsistanta
el verticiloj de envolv-brakteoj (bractea involucrus, involucri
phyllum).
- urneto (urceolus, utriculus), du kunkreskintaj
brakteoletoj, vd. 67 e, kiuj formas pelveton; ĉe la ĉiam nudaj floroj de
la kareksoidoj (Carices) ĉiu ina floro estas ĉirkaŭita de tia
organo.
Floraro aŭ infloresko
(inflorescentia).
Floraro povas esti:
- decentrokura aŭ centrifuga (cymosa, centrifuga);
la ĉefakso portas finstaran floron kaj ordinare havas unu aŭ du
flankaksojn, kiu(j) disbranĉiĝas sammaniere kiel la ĉefakso. La ĉefaksa
floro disvolviĝas unue, poste la floro(j) sur la unuaranga(j)
flankakso(j) k.t.p.; vd. 70 kaj 71.
- alcentrokura aŭ centripeta (racemosa, botryoides,
centripeta); sur la ĉefakso troviĝas pluraj (ordinare multaj)
flankaksoj, kiuj plurfoje disbranĉiĝas denove, sammaniere kiel la
ĉefakso. La plej „subaj” floroj disvolviĝas unue; vd. 72.
- miksa (mixta), disbranĉiĝanta neregule, tiel ke ĝi estas
kunmetita el du aŭ tri specoj de floraroj; vd. 73.
Decentrokuraj floraroj:
- dubranĉa kimo (cyma dichotoma, dichasium) ripete
disbranĉiĝas per du kontraŭaj branĉoj, tamen la altrangaj flankaksoj
ofte iĝas unubranĉaj; Begonia L.
- plurbranĉa kimo (pleiochasium); ĉe ĉiu disbranĉiĝo troviĝas
pli ol du branĉoj; kelkaj Eŭforbiacoj, kelkaj specioj de Sedum L.
- unubranĉa kimo (monochasium); vd. 71.
- pseŭdo-verticilo (verticillaster), du ege kunpremitaj kimaj
floraroj, troviĝantaj en la akseloj de du kontraŭstaraj folioj;
Labiacoj.
Rim. Glomerolo (glomerulus) estas bulforma,
senpedikla floraro, kiu plejofte havas kiman karakteron; Urtica
L.
Specoj de unubranĉaj kimoj estas:
- zigzaga kimo (cincinnus); la ebenoj de du sinsekvaj
disbranĉiĝoj kruciĝas ortangule, kaj la branĉoj troviĝas alterne dekstre
kaj maldekstre; Boraginacoj.
- spirala kimo (bostryx); kiel zigzaga kimo, sed la branĉoj
troviĝas konstante aŭ dekstre, aŭ maldekstre; Hemerocallis fulva L.
- ventumila kimo (rhipidium); ĉiuj disbranĉiĝoj troviĝas en
la sama ebeno kaj la branĉoj alterne dekstre kaj maldekstre; kelkaj
Iridacoj.
- falĉila kimo (drepanium); kiel ventumila kimo, sed la
branĉoj ĉiuj estas lokitaj aŭ dekstre, aŭ maldekstre; Junkacoj.
Alcentrokuraj aŭ centripetaj floraroj povas esti:
Simplaj, la flankaksoj ne disbranĉiĝas:
- botro (botrys, racemus); ordinare kun longa ĉefakso,
portanta plurajn (multajn) pediklajn florojn; Ribes rubrum L.
- spiko (spica); ordinare longa ĉefakso, portanta plurajn
(multajn) senpediklajn florojn; Plantago major L.
- spadiko (spadix); kiel spiko, sed havanta karnecan
ĉefakson; Acorus Calamus L..
- amento (amentum); kiel spiko, sed havanta nur virajn aŭ nur
inajn florojn; post la florado la tutaĵo de la vira floraro defalas;
Salix alba L.
- sikono (syconium, hypanthodium), kusen-, glob- aŭ pirforma
ĉefakso, sur kiu staras multaj floretoj; se tiaj floraroj estas glob- aŭ
pirformaj, ili estas kavaj; Antiaris Lesch., Ficus Tourn. ex L.
- umbelo (umbellum), pluraj pediklaj floroj sur la supro de
la florartigo, ofte ĉirkaŭita de envolvaĵo (involucrum); la floroj
troviĝas en unu ebeno; Primula Auricula L. Rim. Se la umbela
akso plukreskas kaj estigas nova(j)n umbelo(j)n unu super la alia(j), la
floraro nomiĝas etaĝa umbelo (umbellae superpozitae); Hottonia
palustris L. kaj kelkaj primoloj.
- kapitolo (capitulum); la supro de la ĉefakso plilarĝiĝas,
formante komunan florbazon, sur kiu kelkfoje troviĝas skvamoj (palea),
speco de brakteoj; la kapitolo ofte estas ĉirkaŭita de envolvaĵo;
Kompozacoj.
- umbela botro aŭ simpla korimbo (corymbus simplex)
similas botron, sed la pedikloj de la sube starantaj floroj estas pli
longaj ol tiuj de la supraj floroj, tiel ke ĉiuj floroj atingas la saman
nivelon; Pirus communis L., Ornithogalum umbellatum L.
Regule kompozitaj, la flankaksoj disbranĉiĝas sammaniere
kiel la ĉefakso:
- kompozita spiko (spica composita); la flankaksaj spiketoj
nomiĝas subspikoj (spicula); multaj Gramenacoj.
- kompozita botro; la flankaksaj botroj nomiĝas
subbotroj.
- kompozita umbelo (umbellum compositum); ĉiu flanka akso
portas subumbelon (umbellula), ofte ĉirkaŭita de
subenvolvaĵo (involucellum); Umbelacoj.
Neregule kompozitaj, la flankaj aksoj disbranĉiĝas
neregule:
- paniklo (paniculus), konus- aŭ piramidforma floraro;
Syringa vulgaris L., Avena L.; vd. 73.
- korimbo (corymbus ramosus), panikla floraro kies malsupraj
branĉoj estas tiom longaj, ke la floroj troviĝas en unu ebeno; Sambucus
nigra L.; vd. 73.
- antelo (anthela); la malsupraj branĉoj estas tiom longaj,
ke iliaj suproj alte elstaras super la aliaj branĉoj; Junkacoj.
Miksaj floraroj, kompleksaj floraroj, diversmaniere
kunmetitaj; ofte ili similas paniklon aŭ korimbon, kaj tiukaze oni nomas
ilin tiel.
Florarojn kiel tiuj de Aesculus L. kaj Scrophularia Trn. oni nomas
tirso (thyrsus).
Rim. 1. Rilate al floraroj oni uzas plue la terminojn:
- malmultflora (pauciflores).
- densa (densus) kaj maldensa (depauperatus),
speciale uzataj je priskribo de spikoj kaj botroj.
- glob(et)forma, globa, sfera (globatus,
globulosus).
Rim. 2. Kelkfoje floraro similas unuopan floron; tia floraro
nomiĝas pseŭdofloro (pseudanthium); pluraj Eŭforbiacoj,
Kompozacoj, Aracoj, Hydrangea L.
Floro (flos).
Floro estas tigeca (branĉeca) organo, portanta la organojn, kiuj
ludas rolon ĉe la seksa reproduktado. Partoj de floro povas esti:
- florbazo (receptaculum), la tiga bazo de floro; vd.
84.
- florvestaĵo aŭ perianto (peranthium); vd. 75.
- seksorganoj (organum generativum); vd. 76.
La florvestaĵo ordinare konsistas el du zonoj:
- kaliko (calyx), la ekstera zono, alikolora aŭ/kaj aliforma
ol la interna zono; vd. 91 kaj 78.
- korolo (corolla), la interna zono, laŭkolore kaj/aŭ
laŭforme diferencanta de la ekstera zono; vd. 98 kaj 78.
La du zonoj de seksorganoj estas:
- stamenoj (stamen), la viraj seksorganoj, produktantaj
polenon aŭ florpolvon (pollen); vd. 107. La tutaĵon de
la viraj seksorganoj oni nomas viraĵaro aŭ androceo
(androecium).
- pistilo(j) (pistilum), ina(j) seksorgano(j), produktanta(j)
ovolojn (ovulum); vd. 118. La tutaĵon de la inaj seksorganoj
oni nomas inaĵaro aŭ gineceo (gynaecium).
Floro, havanta ĉiujn kvar zonojn, estas kompleta
(completus). Se mankas unu aŭ pli da zonoj, floro estas nekompleta
(incompletus); vd. 78.
Rim. 1. Se la du zonoj de la florvestaĵo estas tute aŭ
preskaŭ tute similaj, ankaŭ en tiu kazo oni nomas floron
nekompleta; Liliacoj.
Rim. 2. Se la nombro de organoj de ĉiu zono estas 3, 4 aŭ 5
aŭ dividebla per 3, 4 aŭ 5, la floro nomiĝas trinombra
(ternarius), kvarnombra (quaternarius) aŭ kvinnombra
(quinarius).
Rilate al la florvestaĵo oni parolas pri:
- floroj kun kaliko kaj korolo.
- floroj kun florkovraĵo (perigonium), nome:
- se la floro havas nur kalikon aŭ nur korolon.
- se tiuj du zonoj alestas, sed laŭforme kaj laŭkolore tre similas,
vd. 77 Rim. 1 kaj 86.
- nudaj floroj (flos nudus), havantaj neniun
florvestaĵon.
Laŭ havo aŭ nehavo de seksorganoj oni nomas floron:
- duseksa (bisexualis, hermaphroditus), kun stamenoj kaj
pistilo(j).
- unuseksa (unisexualis), nome:
- vira (masculus), havanta nur stamenojn;
stamenfloro; vd.80.
- ina (femineus), havanta nur pistilo(j)n;
pistilfloro; vd. 80.
- senseksa (neuter), havanta nek stamenojn, nek pistilo(j)n;
nefekunda aŭ sterila floro.
Planto, havanta unuseksajn florojn, povas esti:
- kunloĝa (monoecus); inaj kaj viraj floroj ambaŭ troviĝas
sur ĉiuj ekzempleroj samspecaj.
- disloĝa (dioecus); sur ĉiu ekzemplero troviĝas nur inaj aŭ
nur viraj floroj.
- miksloĝa (poligamus); sur ĉiu ekzemplero troviĝas kaj
unuseksaj kaj duseksaj floroj.
Laŭ la lokiĝo de la foliecaj organoj (kaliko, korolo kaj
seksorganoj) oni parolas pri:
- necirklaj aŭ spiralaj floroj (flos acyclicus); la
lokiĝo de la organoj ne estas laŭ verticiloj, sed spirala.
- cirklaj floroj (flos cyclicus); lokiĝo laŭ verticiloj;
Adonis aestivalis L., Helleborus niger L., Aconitum Napellus L.
- duoncirklaj floroj (flos hemicyeclicus); lokiĝo parte laŭ
verticiloj, parte ne; Ranunculus L., Nymphaea alba L., Paeonia
officinalis L.
Rim. Sur ĉiu zono povas esti insertita(j) unu aŭ pli da
verticiloj aŭ unu aŭ pli da spiralaj volvaĵoj.
Du sinsekvaj, samnombraj verticiloj laŭ sia lokiĝo povas
esti:
- alternaj (alternatio), la eroj de la pli interna verticilo
estas insertitaj ĝuste en la mezo de la spacoj inter eroj de la pli
ekstera verticilo; la ordinara kazo; Linum usitatissimum L.
- antaŭ(lokit)aj (superpositio); la eroj de du sinsekvaj
verticiloj estas insertitaj unuj ĝuste antaŭ la aliaj; Primula L.; vd.
109 b kaj c.
Laŭ sia formo floro povas esti:
- regula aŭ radi-simetria (regularis,
actinomorphus).
- duflanke simetria (zygomorphus): 1. mediane, 2. transverse
aŭ 3. oblikve simetria.
- nesimetria aŭ malregula (irregularis).
Florbazo (receptaculum).
- La florbazo konsistas el kelkaj zonoj, sur kiuj sinsekve estas in
sertitaij la kaliko, la korolo, la stamenoj kaj la pistilo(j). Florbazaj
elkreskaĵoj estas:
- stamenportilo (androphorum).
- pistilportilo (gynophorum).
- stamen-pistilportilo (gynandrophorum).
- disko (discus), sur kiu ofte troviĝas
nektarglandoj: nektardisko.
- Laŭ la formo de la florbazo kaj la loko de la ovolujo (ovarium)
floro povas esti:
- substaranta (hypogynus), forvestaĵo kaj stamenoj insertitaj
pli malalte ol la ovolujo.
- ĉirkaŭstaranta (perigynus), florbazo tub- aŭ pelvoforma,
ovolujo en la mezo, libera.
- surstaranta (epigynus), ovolujo kunkreskinta kun la tub- aŭ
pelvoforma florbazo, do la florvestaĵo ŝajne estas insertita sur la
ovolujo; vd. 119.
Florkovraĵo (perigonium).
Florkovraĵo laŭforme estas: regula, duflanke simetria aŭ
malregula, vd. 83 kaj 89; ĝi povas konsisti el:
- kovraĵfolioj (tepalum); vd. 87.
- haroj (pilus).
Rim. La foliecaj organoj de gramenacaj floroj nomiĝas glumoj
(gluma); super ili troviĝas ŝvelkorpetoj (lodiculus).
La kovraĵfolioj povas esti:
liberaj (liber); la kovraĵo tiukaze estas liberfolia
(pleiophyllus).
kunkreskintaj (gamophyllus); tiukaze oni ĉiam indikas la
nombron de la baskoj (lacinia), la elstaraĵoj inter du
entranĉoj.
Ofte oni indikas ankaŭ la profundon de la entranĉoj pere de la
terminoj du-, tri-, kvar-, kvindenta, -loba, -fenda, -parta ktp.; vd.
23.
Plue oni distingas:
1. tubon (tubus), la cilindroforman parton; vd. 89.
2. limbon (limbus), la pli-malpli platan, sterniĝintan
parton.
3. gorĝon (faux), la limon inter tubo kaj limbo.
Kunkreskinta florkovraĵo laŭforme povas esti:
- stelforma (stelliformus, rotatus), malgranda tubo, granda
limbo; Solanum tuberosum L.
- tubforma (tubulosus), granda tubo, malgranda limbo;
Polygonatum officinale All.
- trumpetforma (tubaeformis, hypocrateriformis), tubo kaj
limbo ambaŭ grandaj; kelkaj narcisoj.
- urnoforma. (urniformis, urceolatus), tubo globforme
ŝvelinta, limbo tre malgranda; Erica L. Rim. Kelkfoje oni
aparte mencias: globforma (globosus); Vaccinium Myrtillus
L.
- funelforma (infundibuliformis); Convolvulus sepium L.
- sonorilforma (campanulatus); Hyacinthus orientalis L.
Duflanke simetria florkovraĵo kelkfoje estas provizita per
ergoto (calcar), kava alpendaĵo cilindroforma, enhavanta
nektaron; Tropaeolum majus L.
La tubo de florkovraĵo kelkfoje kontinuas kiel cilindra surstaraĵo de
la limbo; oni nomas ĝin kromkorolo (corona, paracorolus);
Narcissus Pseudonarcissus L.
Laŭ la koloro florkovraĵo povas esti:
- kalika (calycinus), verda aŭ verdeska.
- korola (corollinus), kolorhava (coloratus).
Pri koloroj vd. 106.
Kaliko (calyx).
Kaliko laŭforme estas regula, duflanke simetria aŭ malregula; vd.
83 kaj 94. Ĝi povas konsisti el:
- kalikfolioj aŭ sepaloj (sepalum).
- tufo (pappus), formita el haroj; post la florado ĝi iĝas
fruktotufo (pappus).
Kaliko povas esti:
- liberfolia (liber, polysepalus); liberaj kalikfolioj povas
esti:
- rektstaraj (erectus); Cardamine L.
- destaraj (patens); Sinapis L.
- refleksitaj (reflexus); Ranunculus bulbosus L.
Kunkreskinta kaliko laŭforme estas nomata ĝuste tiel, kiel detale
menciite sub 88.
Duflanke simetria kaliko povas esti:
- ergota (calcaratus); vd. 89.
- dulipa (bilabiatus, labiatus), havanta bone disvolviĝintan
tubon kaj limbon, kiu aliformiĝis en supra lipo (labium
superius) kaj malsupra lipo (labium inferius).
Rilate al kaliko krome estas uzataj la terminoj:
- persista (persistens), se ĝi plukreskas post la florado,
ĉirkaŭante la frukto(j)n. Rim. Se persista kaliko elkreskas
vezikforma, oni nomas ĝin ŝvelinta aŭ pufa (inflatus);
Physalis L., Nicandra Adans.
- defala (caducus, deciduus), se ĝi defalas tuj aŭ baldaŭ
post la elvolviĝo de la florburĝono; papavo, brasiko.
Laŭkolore kaliko povas esti:
- verda (viridis).
- kolora (coloratus); vd. 106.
Kromkaliko (epicalix) oni nomas verticilon de verdaj
folioj, troviĝantan sub la kaliko; Malva L.
Korolo (corolla).
Korolo laŭforme estas regula, duflanke simetria aŭ malregula; vd.
83; ĝi povas konsisti el:
- korolfolioj aŭ petaloj (petalum).
- nektarujoj (nectarium).
Korolo povas esti:
- liberfolia (polypetalus, choripetalus); vd. 100.
- kunkreskinta (gamopetalus, sympetalus, monopetalus); la
partojn oni priskribas laŭ 87 b.
Partoj de libera korolfolio povas esti:
- ungo, ungeto (unguis), la mallarĝa, malsupra
parto.
- limbo (limbus, lamina), la plata kaj pli-malpli larĝa supra
parto.
Kunkreskinta korolo laŭforme estas nomata ĝuste tiel, kiel detale
menciite sub 88.
Duflanke simetria korolo povas esti:
- ergota (calcaratus); vd. 89.
- dulipa (bilabiatus, labiatus); vd. 94 kaj 103.
- papilia (papilionaceus); vd. 104.
- langoforma (ligulatus), tubo iom malgranda, limbo
direktiĝanta unuflanken.
Dulipa korolo povas esti:
- maska (personatus), la malsupra lipo, pere de
masko (palatum), baras la enirejon de la koroltubo.
- faŭka (ringens), la gorĝo estas nefermita.
Papilia korolo konsistas el:
- kilo (carina), formiĝinta pro kunkresko de la malsupraj
korolfolioj.
- du aloj (ala), la korolfolioj ambaŭflanke de la kilo.
- flago (vexillum), la supren direktiĝanta korolfolio.
Korolskvamoj (squama) estas skvamformaj akcesoraĵoj de
la korolo; oni kelkfoje trovas ilin:
- sur la ungo de la korolfolioj; kelkaj ranunkoloj.
- sur la limo inter ungo kaj limbo; Silene nutans L.
- en la tubo; Symphytum officinale L.
- sur la gorĝo; kelkaj miozotoj.
Rim. 1. Pri plenaj floroj (flos plenus) vd. 107.
Rim. 2. Pri kromkorolo vd. 89.
La koloro de korolo povas esti:
- blanka (albus), blankeska (albescens, albida),
neĝoblanka (niveus), pala (pallidus, dilutus).
- flava (flavus), flaveska (flavescens),
helflava (luteus), iom helflava (lutescens),
citronflava (citrinus), sulfurflava (sulfureus),
ovoflava (vitellinus), oranĝa (aurantiacus).
- ruĝa (ruber), ruĝeska (rubescens),
palruĝa, roza (roseus), brikruĝa
(latericius), helbrunruĝa aŭ flavruĝa (rufus),
punca aŭ papavruĝa, flamruĝa,
fajroruĝa (flammeus), granatruĝa (puniceus), iom
ruĝa (rubicundus, rubellus, rubens), malhelruĝa
(atrorubens).
- bruna (brunneus), kaŝtana (badius),
malhelbruna (furescens), nigrobruna (fuscus),
grizbruna (phaeus), blonda, flavbruna
(fulvus), rustbruna (ferruginosus), oliva aŭ
verdbruna (olivaceus), malpurbruna (luridus).
- blua (coeruleus), lazura (azureus),
blueska (coerulescens), ĉielblua (cyanus).
- viola (violaceus), purpura (purpuraceus),
purpureska (purpurescens), palviola (liliaceus),
malhelviola (atroviolaceus, atropurpureus), purpurblua
(purpureo-coeruleus).
Kelkaj aliaj koloroj, maloftaj ĉe floroj:
- verda (viridus), verdeska (virescens),
bluverda (glaucescens), marverda (glaucus).
- griza (grizeus), cindrogriza (cinereus),
blugriza (caesius), grizeska (canescens).
- nigra (niger), brilnigra (niger),
malbrilnigra (ater), brunenigra (fuscatus),
Rim. Folioj kaj tigoj kelkfoje estas du- aŭ plurkoloraj; oni
povas nomi ilin buntaj (variegatus).
Stamenoj (stamen).
Stameno (stamen) estas organo de folia deveno; ĉe pluraj
floroj, havantaj pli ol la ordinaran nombron da korolfolioj aŭ
kovraĵfolioj (rozo, tulipo, begonio k.t.p.), la supernombraj folioj
estiĝis el stamenoj. Tiajn florojn oni nomas plenaj floroj
(flos plenus). Kelkfoje oni aparte distingas la florojn, kiuj havas
supernombrajn korol- aŭ kovraĵfoliojn pro duobligo de tiuj folioj. Ilin
oni nomas: duoblaj floroj (flos duplex).
Stameno konsistas el:
- stamenfadeno (filamento); vd. 113.
- antero (anthera); ĝi produktas la polenon (pollen)
en du polenujoj (theca, lobus antherum); senpolenaj stamenoj
nomiĝas falsaj stamenoj (staminodium); vd. 114.
- konektaĵo (connectivum), la histo, kiu kunligas la du
polenujojn.
Gravas la nombro de la stamenoj; entenante:
- pli ol dudek stamenojn, floro estas multstamena.
- la duoblon de la nombro de siaj korolfolioj, la floro estas:
- duoble-stamena (diplostemonus), se la ekstera verticilo de
stamenoj alternas kun la korolfolioj.
- invers-duoble-stamena (obdiplostemonus), se la interna
verticilo de stamenoj alternas kun la korolfolioj.
- sammulte aŭ malplimulte da stamenoj ol la nombro de siaj
korolfolioj; la stamenoj nomiĝas:
- antaŭsepalaj (episepalus), se ili staras antaŭ la
kalikfolioj.
- antaŭpetalaj (epipetalus), se ili staras antaŭ la
korolfolioj.
Rim. 1. En kazo 1 oni nomas la stamenojn kelkfoje petalalternaj
(alternipetalus), en kazo 2 sepalalternaj
(alternisepalus).
Rim. 2. Floron kun 1, 2, 3, 4 k.t.p. stamenoj oni povas nomi
unustamena (monandrus), dustamena (diandrus),
tristamena (triandrus), kvarstamena (tetrandrus),
k.t.p.
La stamenoj estas insertitaj:
- sur la florbazo; bazostaraj stamenoj.
- ŝajne sur la kaliko de ĉirkaŭstarantaj aŭ de surstarantaj floroj,
vd. 85: surkalikaj stamenoj.
- ŝajne sur la korolo: surkorolaj stamenoj.
Se ne ĉiuj stamenoj estas proksimume samlongaj ili nomiĝas:
- dupotencaĵ (didynamus), se el la kvar stamenoj du estas pli
longaj.
- kvarpotencaj (tetradynamus), se el la ses stamenoj kvar
estas pli longaj.
Kelkfoje pro kunkresko de la pistilo kun la stameno(j) estiĝas
organo, kiu nomiĝas pistilstamenaĵo (gynostemium). Floro,
havanta tian organon, nomiĝas pistilstamenaĵa floro (flos
gynandrus).
Rim. Sur la pistilstamenaĵo de la orkidacaj floroj troviĝas
duloba antero. La poleneroj en ĉiu lobo kungluiĝis kaj estigas du
klaboformajn polenaĵojn (pollinium, pollinarium). La „pediklo”
de ambaŭ polenaĵoj finiĝas per malgranda algludisko
(retinaculum).
Ĝi entenas multajn glu-glandojn. La du alglu-disketoj
estas enfermitaj en la tiel nomita burseto
(bursicula).
Stamenfadeno (filamentum).
- Laŭ la kunkresko de la fadenoj, stamenoj povas esti:
- unufaskaj (monadelphus); ĉiuj fadenoj kunkreskis, formante
tubeton; Malvacoj.
- dufaskaj (diadelphus), la fadenoj formas du fasketojn;
Fumaria officinalis L., multaj Papiliacoj (9 + 1).
- multfaskaj (polyadelphus), la fadenoj formas pli ol du
fasketojn; Ricinus communis L., Citrus aurantium L.
- Falsaj stamenoj (staminodium) estas organoj, kiuj laŭforme
kaj laŭloke similas stamenojn, sed ne produktas polenon.
Antero (anthera).
Se la anteroj interalgluiĝas, formante tubeton, la stamenoj
nomiĝas kunanteraj (synantherus, syngenesis); Kompozacoj, Viola
tricolor L.
Laŭ la kunligo de antero kun sia fadeno, antero povas esti:
- rektstara (innatus), fiksita nur per sia bazo sur la supro
de la fadeno; specoj de Ranunkolacoj.
- alkreska (adnatus), fiksita laŭ la tuta longo de la antero
al la supra parto de la fadeno; Magnolia acuminata L.
- moviĝema (versatilis), fiksita supre sur la fadeno,
ordinare je la mezo de la antero; Lilium L., Gramenacoj.
Anteroj dehiskas diversmaniere; pro tio antero povas esti:
- laŭlonge dehiska (longitudinaliter dehiscens); la polenujoj
dehiskas laŭ la longo:
- internen (introrsum); Kompozacoj.
- flanke (lateralis); specoj de Begonia L.
- eksteren (extrorsum); Iris Pseudacorus L.
- transverse dehiska (transversaliter dehiscens).
- pore dehiska (poro dehiscens), per truetoj, kiuj ordinare
troviĝas je la supro; Solanum tuberosum L.
- valve dehiska (valvis dehiscens); Berberis vulgaris
L..
Pistilo (pistillum).
Laŭ la nombro de fruktfolioj (carpellum), kiuj
konsistigas la pistilon, pistilo povas esti:
- simpla (simplex), unu fruktfolio; Papiliacoj.
- kompozita (compositus), pli ol unu fruktfolio; du-, tri-,
kvar- ĝis multfolia ovolujo; Viola L., Pirus L., Papaver Rhoeas L.
Kiel partoj de pistilo ordinare estas distingeblaj:
- ovoluĵo (ovarium), la plej malsupra parto; ĝi entenas la
ovolojn (ovulum); pri loko kaj pozicio de la ovolo vd. 120 kaj 121.
- stiluso (stylus), la parto inter la ovolujo kaj la stigmo;
ofte pistilo havas pli ol unu stiluson.
- stigmo (stigma), la plej supra parto; ĝi povas esti unu-,
du-, tri-, …… -loba, -fenda, -parta; povas esti ankaŭ, ke stiluso
finiĝas per du, tri aŭ pli da liberaj stigmoj.
Rim. Se stiluso malestas, la stigmo nomiĝas sidanta
aŭ senpere insertita (sessilis).
Laŭ ĝia loko sur la funiklo oni nomas la ovolon:
- rekta (atropus), se ĝi fiksiĝas per la bazo supre sur la
funiklo, la pordeto supren; Juglans L., Poligonacoj.
- inversa (anatropus), se ĝi fiksiĝas inverse sur kaj parte
kunkreskis kun la plilongiĝinta funiklo; Violacoj, Kompozacoj,
Umbelacoj; vd. 121.
- kurbiĝinta (campylotropus); la ovola kerno kurbiĝas tiel,
ke la pordeto troviĝas flanke de la bazo; Kruciferacoj, Papiliacoj.
f= funiklo, x =
pordeto
- La pozicio de inversa ovolo rilate al la placento (vd. 127) povas
esti:
- apotropa (apotropus); vidu la figurojn al kaj a2.
- epitropa (epitropus); vidu e1 kaj e2.
Se ambaŭ kazoj sin trovas en la sama loĝio (vd. 124), oni nomas la
pozicion:
- heterotropa (heterotropus).
p = placento, f =
funiklo, x = pordeto Laŭ Wettstein (simpligita)
Stilusmalsameco (heterostylus). Povas esti, ke malsamaj
individuoj de la sama specio produktas florojn, kiuj diferencas per tio,
ke iliaj stamenoj kaj pistiloj malsamas rilate al la longeco.
Laŭ la diverseco de la stilusoj oni distingas du kazojn:
- floroj kun du malsamaj stiluslongoj (heterodistylus); la floro povas
esti:
- longstilusa (macrostylus), stiluso(j) longa(j), stamenoj
mallongaj.
- mallongstilusa (microstylus), stiluso(j) mallonga(j),
stamenoj longaj.
- floroj kun tri malsamaj stiluslongoj (heterotristylus); la floro
estas:
- longstilusa (macrostylus), stiluso(j) longa(j), stamenoj
mezlongaj kaj mallongaj.
- mezlongstilusa (mesostylus), stiluso(j) mezlonga(j),
stamenoj longaj kaj mallongaj.
- mallongstilusa (microstylus), stiluso (j) mallonga (j),
stamenoj longaj kaj mezlongaj.
Laŭ la lokiĝo de la ovolujo kompare al la lokiĝo de la aliaj
florpartoj ovolujo povas esti:
- supra (superus), la libera(j) ovolujo(j) de substaranta aŭ
ĉirkaŭstaranta floro; Ranunculus L., Prunus Cerasus L.; vd. 85 a kaj
b.
- malsupra (inferus), ovolujo kunkreskinta kun la florbazo de
surstaranta floro; Pirus L., Fuchsia coccinea Ait.; vd. 85 c.
- duonsupra (semi-superus, semi-inferus, semi-adhaerens),
ovolujo nur parte enkreskinta en la florbazon; Saxifraga L.
Ovolujo enhavas unu aŭ pli da loĝioj (loculus), tial ĝi
nomiĝas:
- unuloĝia (unilocularis); tia estas la ovolujo de ĉiuj
simplaj pistiloj (vd. 118) kaj la kompozita ovolujo kies fruktfolioj ne
estas kunfaldiĝintaj.
- du-, tri-, kvar-, kvinloĝia
(bi-, tri-, quadri-, quinquelocularis) k.t.p., ĝis:
- multloĝia (multilocularis).
En ĉiuj plurloĝiaj kaj kelkaj unuloĝiaj ovolujoj troviĝas
septoj. Ili povas esti:
- kompletaj (completus), atingantaj la centron; Pirus Malus
L.
- nekompletaj (incompletus), la ovolujo restas unuloĝia, ĉar
la septoj ne atingas la centron.
Laŭ origino septoj povas esti:
- veraj septoj (septum), formiĝintaj el la kungluiĝintaj
randoj de la falditaj fruktfolioj, la ĝenerala kazo; specioj de Funkia
Spr. (= Hosta Tratt.).
- falsaj septoj (spurius), formiĝintaj alimaniere:
Labiacoj.
La partoj de la ovolujo, sur kiuj fiksiĝas la ovoloj, nomiĝas
placentoj (placenta). Laŭ lokiĝo placentoj povas esti:
- pariaj (parietalis), sur la pario de la ovolujo; en tiu
kazo ili povas esti:
- limbaj (laminalis), sur la mezo de la fruktfolioj; Viola
tricolor L.
- randaj (marginalis), sur la randoj de la fruktfolioj; Pisum
Trn.
- aksaj (axillaris), laŭlonge de la akso de plurloĝiaj
ovolujoj; Tulipa Gesneriana L.
- centraj (centralis), en la mezo de unuloĝia ovolujo, sur
cilindra semportilo; specioj de Primula L.
Stiluspiedo (stylopodium) oni nomas diskoforme
dikiĝintan, malsupran parton de la stiluso; ĝi sekrecias nektaron, kaj
ofte postrestas sur la ovolujo, se la cetero de la stiluso defalas;
Umbelacoj.
Frukto (fructus).
Vera frukto fakte estas nur la evoluinta ovolujo,
enhavanta se merojn; vd. 132. Pri semero vd. 139.
Tamen, aliaj partoj ofte elkreskas kun la ovolujo, kune formante
pli-malpli kompleksan frukton, kiun oni nomas ŝajnfrukto (fructus
spurius, fr. inclusus, anthocarpus); vd. 131.
Rim. 1. Kelkfoje aliaj organoj elkreskas samtempe kiel la
ovolujo:
- la envolvaĵo (involucrum), formante kupulon
(cupula); Kupulacoj, kverko.
- la kaliko, formante „fruktkalikon”; Physalis Alkekengi
L.
- la „karniĝanta” pediklo de Anacardium occidentale L.
Rim. 2. Kelkaj fruktoj finiĝas per sensema elstaraĵo en
formo de „beko” (rostrum), la elkreskinta supra parto de la
stiluso.
Tian frukton oni nomas beka, bekhava (rostratus,
rostellatus); Erodium L’Hérit.
Alimaniere oni dividas la fruktojn jene:
- simplaj, se ili estiĝas el ununura ovolujo de unu floro;
ĉerizo.
- pluroblaj, se ili estiĝas el du aŭ pli da ovolujoj de unu
sola floro; klemato.
- kompozitaj, se ili estiĝas el aro da floroj tiel dense
kunpremitaj, ke iliaj fruktiĝintaj ovolujoj ŝajne formas unu frukton;
Morus L., Anona L.
Ŝajnfruktoj estas:
- frago, konusforme elkreskinta, karneca kaj sukplena
florbazo, sur kiu troviĝas pluraj akenoj (vd. 133 b).
- rozofrukto, urnoforme elkreskinta, pli-malpli karneca
florbazo, en kiu troviĝas pluraj akenoj (vd. 133 b).
- figo (siconus), glob- aŭ pirforme elkreskinta, pli-malpli
karneca komuna florbazo de sikona floraro (vd. 72 e).
- moruso, devenanta de amento (vd. 72 d), kies akso portas
plurajn kernofruktetojn (vd. 138 b), ĉirkaŭkreskitajn de karniĝinta,
sukplena florkovraĵo.
- ananaso, devananta de spadika floraro (vd. 72 c), kies
brakteoj (vd. 67 d) karniĝis kaj elkreskis kune kun la fruktoj, formante
kompozitan frukton, vd. 130 c.
- konusfrukto (conus), devenanta de amenta floraro kun
brakteo-similaj skvamoj; la „brakteoloj” iĝas ledecaj aŭ lignecaj kaj en
ilia akselo troviĝas frukteto, kiu similas akenon aŭ nukseton; Humulus
Lupulus L., Alnus glutinosa Gaertn.
- konusbero (galbulus), berosimila konusfrukto; la „skvamoj”
iĝis karnecaj; Juniperus communis L.
- ankaŭ pomoj kaj piroj estas ŝajnofruktoj; tamen
ordinare oni klasifikas ilin inter la karnecaj veraj fruktoj; vd.
136.
Veraj aŭ nudaj fruktoj estas dividitaj jene:
- sekaj (siccus):
- unusemeraj (monosperma); vd. 133.
- plursemeraj (polysperma); vd. 134.
- karnecaj (carnosus); vd. 138.
Sekaj, unusemeraj fruktoj ĝenerale estas nedehiskaj (indehiscens)
kaj povas esti:
- grenfrukto (caryopsis); la semertegilo kunkreskis kun la
fruktpario aŭ perikarpo; Gramenacoj.
- akeno (achaena); la semertegilo ne kunkreskis kun la
fruktpario, kiu formiĝis el unu fruktfolio; Fragaria vesca L.,
Kompozacoj.
Rim. Kelkfoje akeno estas ala kaj nomiĝas samaro
(samar); Betula alba L. La fruktoj de Acer Pseudoplatanus L. estas
duoblaj samaro.
- nukso (nux); kiel akeno, sed ĝi formiĝis el du fruktfolioj
kaj la fruktpario estas malmola, ligneca; Corylus Avellana L.
Sekaj, plursemeraj fruktoj nomiĝas:
- disiĝfruktoj (schizocarpium), plurloĝiaj fruktoj kiuj
disfalas en plurajn akenojn; vd. 135.
- fendiĝfruktoj (rhegma); kiel disiĝfruktoj, sed ili disfalas
en erojn, kies pario fendiĝas; vd. 136.
- kapsulfruktoj, la ceteraj sekaj plursemeraj fruktoj unu- aŭ
plurloĝiaj; ĉiu loĝio enhavas plurajn semerojn, kaj la kapsulfrukto
preskaŭ ĉiam estas dehiska; vd. 137.
Disiĝfruktoj povas esti:
- duakenaj (diachenium); tia frukto plejofte estas penda;
Galium Aparine L.; la duakenaj fruktoj de la acero disfalas en du
samarojn.
- triakenaj (triachenium); Tropaeolum majus L.
- kvarakenaj (tetrachenium); Labiacoj.
- kvinakenaj (pentachenium); Erodium L’Hèrit.
- multakenaj (polyachenium); multaj Malvacoj.
Fendiĝfruktoj povas esti:
- duglobaj (dicoccus); Mercurialis annua L.
- triglobaj (tricoccus); Ricinus communis L.
- kvinglobaj (pentacoccus); Geranium L..
Rim. La globfruktoj de Erodium ne fendiĝas, do estas akenoj;
ili sin boras en la teron pere de longa ,„vosto”.
Kapsulfruktoj povas esti:
- foliklo (folliculus), semerujo formiĝinta el unu
fruktfolio, dehiskanta nur ventre: Delphinium Ajacis L., Helleborus
Adans.
- legumeno, guŝo (legumen), unufolia semerujo,
dehiskanta ventre kaj dorse; Papiliacoj.
- silikvo (siliqua), dufolia semerujo, kies longo estas pli
ol 2 × la larĝo; ĝi fendiĝas de la bazo ĝis la supro; la falsa septo kun
surfiksitaj semeroj restas staranta sur la florbazo; multaj
Kruciferacoj.
- silikveto (siliculus), silikvo kies longo estas nur 1 ĝis 2
× la larĝo; Cochlearia officinalis L.
- kapsulo (capsula); kapsuloj dehiskas pere de
valvoj (valva): siringo; dentoj (dens): Coronaria
Flos-cuculi A. Br.; fendoj (rima): Orkidacoj; poroj
(porus): multaj papavoj; aŭ kovrilo (operculum): Hyoscyamus
niger L., Anagallis arvensis L.
Rim. Kelkaj kapsulfruktoj ne fendiĝas nek dehiskas, sed
diseriĝas en kelkajn partojn; ĉiu ero entenas unu semeron. Tia
kapsulfrukto nomiĝas artika guŝo, artika
silikvo.
Karnecaj fruktoj povas esti:
- beroj (bacca), la semeroj libere kuŝas en la fruktkarno:
tomato, vinbero. Inter la beroj estas kalkulitaj:
- kukum- aŭ melonfruktoj (pepo), la fruktoj de la
Kukurbacoj.
- oranĝfruktoj (hesperidium), la fruktoj de la
Aŭrantioidoj.
- kernofruktoj (drupa); la plej interna tavolo (la endokarpo)
de la fruktopario (la perikarpo) fariĝas ŝtonmalmola ujo enhavanta
semeron (pyrena aŭ putamen); Oni distingas:
- unukernajn (monopyrena); ĉerizo, rubuso, migdalo,
kokoso.
- plurkernajn (di-, tri-, tetra-, pentapyrena); kornuso,
sambuko, ilekso.
- pomfruktoj (pomum); vd. 131 h. La urnoforme elkreskinta
florbazo kunkreskas kun la pario de la ovolujo. Kune ili formas la
fruktokarnon, kies plej interna tavolo (endocarpum) fariĝas ledeca;
pomo, piro, sorpo (Sorbus L.).
Semo (semen).
Semero estas evoluinta ovolo; ĝi estas ligita al la
placento (placenta) per funiklo (funiculus); vd. 140.
Semero aŭ grajno estas ĉirkaŭita de semer- aŭ
grajnhaŭto (spermodermis; vd. 141), kiu tegas la
semerkernon (nucleus); vd. 143.
En la kerno troviĝas la ĝermo (embryo); vd. 144.
Funiklo (funiculus).
- Funiklo estas fadenforma kunligilo inter semero kaj placento.
Kelkfoje ĝi elkreskas kaj estigas:
- semermantelon (arillus).
- umbilikbuleton (stropholia).
Semerhaŭto (spermodermis).
- La tego de semero nomiĝas semerhaŭto; ĝi povas esti:
- hara; la haroj (coma) povas formi semertufon
(pappus).
- ala (alatus).
Semerhaŭto kelkfoje konsistas el du tavoloj:
- ekstera tavolo (testa).
- interna tavolo (tegmen); la interna tavolo plej ofte estas
mem braneca.
- Ĉe semerhaŭto estas distingeblaj:
- umbiliko (hilus), la cikatro de la funiklo.
- pordeto (micropyle), la tre malgranda aperturo, tra kiu
envenis la polenertubeto; sub la pordeto ĉiam troviĝas la ĝermradiko
(radiculus).
La rando de la pordeto kelkfoje elkreskas, formante:
- ĝermverukon (caruncula).
- falsan semermantelon (arillodium), kiu tute ĉirkaŭas la
semeron.
Semerkerno (nucleus).
- La tutaĵo, kiun ĉirkaŭas la semerhaŭto, nomiĝas semerkerno;
partoj de la semerkerno povas esti:
- ĝermo (embryo); vd. 144.
- albumeno (albumen).
Ĝermo (embryo).
- Ĝermo konsistas el:
- ĝermradiko (radiculus), kiu estigas la ĉefradikon; la
ĝermradiko de la Gramenacoj estas ĉirkaŭita de radik-ingo
(coleorhiza).
- ĝermlobo(j) aŭ kotiledono(j) (cotyledo), la unuaj
„folioj”, la ĝermfolioj.
- ĝermtigo; la parto inter la ĝermloboj kaj la ĝermradiko
nomiĝas subloba internodaĵo (internodium hypocotylum).
- ĝermtufo (plumula), mallonga tigeto, la superloba
internodaĵo (internodium epicotylum), kun unu aŭ kelkaj embriaj
folietoj; ĉe la unulobaj plantoj la unua folieto ofte ĉirkaŭas la
elkreskantan ĝermtigeton, estigante tigingon
(coleoptilum).
Rim. Dum la tempo kiam la ĝermanta planteto vivas de la
ensemera rezervnutraĵo oni ĝin nomas ĝermulo (plantula).